«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Հելսինկյան նախաձեռնություն-92 Լեռնային Ղարաբաղի կոմիտեի համակարգող, խաղաղության և մարդու իրավունքների միջազգային մրցանակների դափնեկիր Կարեն Օհանջանյանը։
– Պարոն Օհանջանյան, անցած 2020 թվականը ծանր տարի էր Արցախի համար։ Կորսվեց հայրենիքի տարածքի մեծ մասը։ Ինչո՞ւ, Ձեր կարծիքով, դա տեղի ունեցավ, արդյոք հնարավոր չէ՞ր խուսափել պատերազմից։
– Եթե վերադառնանք պատերազմի հետևանքների մասին դիտարկումներին առ այն, որ մեծ հաշվով կորսվեց հայրենիքը և, ընդհանրապես, հայկական երազանքը, ակամայից սկսում ենք վերլուծել նման պարտության պատճառները: Պատճառները բխում են 2018-ի հույսերի հեղափոխության մեր էյֆորիայից, որը իշխանության բերեց բացարձակ անգրագետ, ոչ պրոֆեսիոնալ և ոչ ազգային կառավարություն, մի կառավարություն, որը երբեք չի գիտակցել, թե ինչ է նշանակում պետություն, ինչ է նշանակում ազգ, և ինչ է նշանակում պատիվ և արժանապատվություն: Մենք ազգի «մնացուկին» բերեցինք իշխանության և հիացանք միայն նրանով, որ վերջապես ազատվեցինք ավելի քան 20 տարի երկիրը ղեկավարած կոռումպացված իշխանություններից: Արդյունքում փողոցային խաժամուժը սկսեց իշխանությունից հեռացնել երկու հայկական պետությունների բոլոր իրական հեղինակություններին։ Հատկապես նախանձախնդրորեն այս անառակները սկսեցին ճնշել Արցախում պետական շինարարության մեծ ռազմական ղեկավարներին և գեներալներին: Գեներալներ Լևոն Մնացականյանը, Արշավիր Ղարամյանը, Սամվել Կարապետյանը և նույնիսկ Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանը, ովքեր այնքան բան էին արել Արցախի համար, որքան ոչ ոք չէր կարող, անմիջապես խայտառակվեցին: Փոխանակ շարունակելու կառուցել իր զինված ուժերը և կառուցելու պետականություն, երկիրը նետվեց քաոսի անդունդը, հանուն մի բանի՝ բավարարել Հայաստանի ամենահազարավոր պատմության մեջ ամենաանարժեք առաջնորդի քմահաճույքները: Արդյունքում բանակը սկսեց փլուզվել, և Արցախի պետականությունը սկսեց ճաքեր տալ։ Կեղծիքներով ուղեղները լվացած զանգվածը չնկատեց ամբողջ բացասականը և շարունակեց գոռալ «Նիկոլ»։ Ես նրանցից մեկն էի, ով աջակցում էր Արայիկ Հարությունյանի առաջադրմանը, քանի որ գիտեի նրա կառավարման լավ հմտությունները որակյալ տնտեսագիտության ոլորտում: Եվ հիմա շատ ցավում եմ, որ ճգնաժամային պայմաններում ես չտեսա նրա արժեքայնությունը որպես մենեջեր: Այնուամենայնիվ, պատերազմի սկզբում մենք արդեն ունեինք մասնատված բանակ: Բայց պատերազմը դադարեցնելու հնարավորություն դեռ կար առաջին իսկ օրերին, ինչպես դա եղավ 2016-ին: Անհրաժեշտ էր հենց առաջին օրը զանգվածային հրետանային և հրթիռային հարձակում սկսել Գյանջայի և Ադրբեջանի այլ քաղաքների վրա և այնտեղ խուճապ տարածել։ Դա չի արվել պատերազմից սկզբից ավելի քան 10 օր, երբ Ադրբեջանը գործնականում ոչնչացրեց հայկական զորքերի հակաօդային պաշտպանության բոլոր համակարգերը և սկսեց հարձակումը արդեն իսկ Արցախի տարածքում: Ինձ համար միանգամայն ակնհայտ է, որ սա պայմանավորված պատերազմ էր Ռուսաստանի հովանու ներքո, և արդյունքը նախապես հայտնի էր: Հայ ժողովրդի երկու պետական հանցագործներն ու դավաճանները միասին՝ Նիկոլ Փաշինյանը և Արայիկ Հարությունյանը, իրենց կառավարություններով հանդերձ գիտեին, որ իրենք պետք է պարտվեն, բայց նրանք խաղում էին ժամանակի հետ, որպեսզի Ադրբեջանը նվաճեր պայմանավորված դիրքերը և սպաներ ավելի քան 6 հազար գեղեցիկ հայ զինվորների, ազգի հերոսներին։ Հետադարձ հայացք գցելով՝ ես ավելի քան համոզված եմ, որ եթե Հայաստանի և Արցախի ղեկավարությունը առաջին իսկ ժամերին հարձակվեր Ադրբեջանի քաղաքների և ենթակառուցվածքների վրա՝ որպես պատասխան միջոց, այսօր մենք այս պատերազմում հաղթողներ կլինեինք: Ուստի Նիկոլ Փաշինյանին և Արայիկ Հարությունյանին պետք է դատի ամբողջ ժողովուրդը:
– Դուք ի՞նչ առաջնահերթություններ եք տեսնում 2021 թվականին, կառավարության ներսում, պետական համակարգում տեղի ունեցած փոփոխությունները արդյոք բավարա՞ր են իրավիճակի շտկման համար։
– Այն, ինչ կատարվում է Արցախի կառավարության հետ, իրական ֆարս է: Արայիկ Հարությունյանը ամեն կերպ փորձում է մնալ իշխանության գլխին: Սա վերաբերում է նաև Նիկոլ Փաշինյանին: Կառավարության որոշ առանցքային պաշտոնյաներին մի դիրքից մյուսը տեղափոխելը խնդրի լուծում չէ: Խնդիրն այն է, որ Արցախը՝ որպես ինքնահռչակ պետական կառույց, այն տեսքով, որով գոյություն ուներ պատերազմից առաջ, գոյություն չունի: Գոյություն ունի տարածքի մեկ հինգերորդ մասը, որը սահմանադրորեն կոչվել է Արցախի Հանրապետություն, և, հետևաբար, մենք պետք է ելնենք այս փաստից և հնարավոր ամեն ինչ անենք, որ այժմ ունենանք և զարգացնենք մեր ներուժը, որպեսզի հետագայում կարողանանք փոխել իրավիճակը այս տարածքների շուրջ, այն է՝ հետագայում հնարավորություն ունենանք վերադարձնել կորցրած դիրքերը։ Մենք իրավունք ունենք դա անելու՝ ելնելով այդ տարածքների պատմականորեն հայերին պատկանելությունից: Այն, ինչ տեղի է ունենում Արցախի և Հայաստանի կառավարությունների հետ, սարսափելի է։ Հստակ կարող եմ ասել, որ այս ապաշնորհ խմբակն ի վիճակի չէ լուծել մեր ժողովրդի առջև ծառացած որևէ խնդիր: Եվ մենք պարզապես պարտավոր ենք հնարավորինս շուտ վերազինել մեր զինված ուժերը ամենաժամանակակից զենքով՝ միաժամանակ ներդաշնակեցնելով զինված ուժերը ինչպես պաշտպանական, այնպես էլ հարձակողական քաղաքականության համատեքստում: Մեր զինված ուժերի հարձակողական քաղաքականության մասին խոսելն այժմ կարող է ծիծաղելի թվալ, բայց դա պետք է լինի զինված ուժերի արդիականացման օրակարգի առաջին կետը, որը ներառում է մարդկային ռեսուրսների մոտեցումների փոփոխություն: Այս ամենը, ներառյալ տնտեսական զարգացման տեսլականը, պատերազմի արդյունքում առաջացած սոցիալական խնդիրների լուծումը, կրթությունը, գիտությունը պետք է լինեն Արցախի և Հայաստանի կառավարությունների օրակարգում: Բայց այս կառավարությունները ի վիճակի չեն հեղափոխություն և լուրջ վերափոխում կատարել հետպատերազմյան մտածողության մեջ՝ ինչպես իշխանությունների, այնպես էլ քաղաքացիների համար:
– Ի՞նչ ապագա է սպասվում Արցախին։ Փաստորեն Ռուսաստանը հասավ իր ուզածին՝ Արցախը դարձնելով իր վերահսկողության գոտի։
– Երբ 1988 թվականին սկսվեց ղարաբաղյան շարժումը, նախկին ԽՍՀՄ զորքերը աննախադեպ թվաքանակով բերվեցին Արցախ և Հայաստան: Շարժումը շարունակեց գոյություն ունենալ և դիմակայել խորհրդային բանակի ագրեսիվ տրամադրությանը: Արդյունքում մենք շահեցինք, սովետական զորքերը լքեցին մեր տարածքները… Այսօր շատերը կարծում են, որ ռուսները եկել են ու փրկել մեզ ու մեր պետականության մնացորդները: Կրկնեմ. այն, ինչ տեղի ունեցավ Արցախում 2020-ի սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին, Ռուսաստանի մտադրությունն էր, և դա շատ էր հիշեցնում «Կոլցո» գործողությունը ղարաբաղյան շարժման ժամանակաշրջանում: Իսկ երեք երկրների ղեկավարների հայտարարությունը շատ նման է 1939-ի Մյունխենին: Այս ամենը կազմակերպել է Ռուսաստանը: Ինչ նպատակներ է հետապնդում՝ շատ պարզ է. սահմաններին ունենալ մեծ զինված կազմավորումներ աշխարհի ապագա ցնցումների համար (Իրան, Թուրքիա…): Ավելի խորը, թաքնված նպատակները շուտով տեսանելի կդառնան: Արցախն այս իրավիճակից ավելի ուժեղ դուրս կգա, ես ավելի քան համոզված եմ: Դուք պարզապես պետք է ողջամտորեն օգտագործեք օտարերկրյա պետության զորքերի ներկայությունը ձեր տարածքում, նույնիսկ եթե դրանք օկուպացիոն բնույթի են: Ամեն ինչ շատ նման է 1988-ի ղարաբաղյան շարժման իրավիճակին: Մենք դրանից հետո ուրախացրինք աշխարհին, և կարծում եմ, որ հիմա ևս մենք կգտնենք ուժ և հնարամտություն այս անգամ մարդկությանը զարմացնելու հայկական ոգու կայունությամբ:
– Ինչպիսի՞ն է մարդկանց տրամադրվածությունը, մարդիկ ուզո՞ւմ են մնալ և ապրել Արցախում, թե՞ հիասթափությունն ու արտագաղթի ցանկությունն ավելի մեծ է։
– Իրավիճակը ծայրաստիճան տագնապալի է: Մարդկանց դեմքին կարելի է կարդալ հուսահատություն և անելանելիություն: Եվ այս միջակ կառավարությունը, որը ունի տականք Արայիկ Հարությունյան, ի վիճակի չէ լուծել իր տունը, սիրելիներին ու աշխատանքը կորցրած հասարակ մարդու առջև ծառացած խնդիրները: Նրանք, ովքեր թեկուզ չնչին հնարավորություն ունեն, լքում են երկիրը և մտադիր չեն վերադառնալ: Կառավարության պաշտոնյաները և պետական բյուջեի պատասխանատուները, և նրանք, ովքեր հնարավորություն չունեն թողնել Արցախի մնացորդները, մնացին Արցախում: Շատ տխուր է։ Հուսով եմ՝ իրավիճակը կփոխվի: Եվ դա կարող է փոխվել միայն այն ժամանակ, երբ երկու պետական հանցագործները վայր դնեն իրենց պաշտոնը և այդպիսով հուսադրեն մեր ժողովրդին։
