«Սիրանկյուն» հաղորդաշարի հյուրն է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի եկեղեցական հայեցակարգային գրասենյակի տնօրեն Բագրատ եպիսկոպոս Գալստանյանը։
-Սրբազան հայր, այսօր հասարակական-քաղաքական կյանքում որտե՞ղ է եկեղեցու դերը, ներկայությունը:
-Հարցն ընդգրկուն է: Ըստ իս` եկեղեցու դերը առաջին իսկ օրվանից` հիմնադրումից մինչև այսօր էլ ոչ մի կերպ չի փոխվել: Եկեղեցին կոչված է լինելու թե՛ խիղճը, թե՛ ձայնը, թե՛ հանրությանը հոգևոր իմաստով առաջնորդողը և անդրադարձողը բոլոր այն խնդիրների, որոնք գոյություն ունեն հանրության մեջ, որոնք իրենց մեջ հոգևոր, բարոյական եզրաշերտ են պարունակում: Այսօրվա ժամանակակից աշխարհում` սկսած ֆրանսիական հեղափոխությունից, Սահմանադրության մեջ կամ աշխարհիկ պետությունների սկզբունքների համաձայն` եկեղեցին արհեստականորեն բաժանված է պետությունից, և պետության սահմանումն էլ մենք ըստ էության չենք տալիս, որովհետև եկեղեցին պետության մաս է կազմում, ինչպես հանրության տարբեր ինստիտուտներ: Բնականաբար, եկեղեցին բաժանված է իշխանությունից և չի էլ կարող լինել իշխանության մաս, այլ եկեղեցին հստակ կերպով գտնվում է իշխանության և ընդհանուր հանրության ճիշտ կենտրոնում:
-Որտե՞ղ եք տեսնում խնդիրը:
-Խնդիրն այն է, որ սա նման է մի մարմնի, որի հոգին և մարմինը առանձին բաժիններով են սկսում գործել: Մարմնի մեջ, առանց հոգու, կենդանություն գոյություն չունի, և այդ մարմինը չի կարող գործել նաև առանց հոգու թելադրանքների և պահանջների: Եվ, հետևաբար, հանրության կյանքում եկեղեցին այդ հոգու դերակատարությունը, մարմնի առաջնորդողի կամ մարմնին կյանք պարգևողի դերակատարությունն ունի՝ եթե պատկերավոր նկարագրելու լինեմ: Սրա ակունքն այն էր, որ եկեղեցու ազդեցությունը կտրվի հանրության կյանքում, և եկեղեցին զբաղվի միայն սահմանափակ պարզ գործառույթներով, ինքն իրենով, և եկեղեցու սահմանումն էլ սահմանափակվի՝ որպես եկեղեցական իշխանություն կամ լավագույն դեպքում՝ հոգևորականների իշխանություն կամ ադմինիստրացիա: Եվ եկեղեցին իր եկեղեցաբանական իմաստով, որպես այդպիսին, իր արժեքից զրկվում է, որովհետև գիտենք, որ եկեղեցու անդամ կարող են լինել ոչ միայն պարզ մարդիկ, այլ նաև իշխանության անդամներ, որոնք հավատացյալ են, մկրտված են, հաղորդություն են ստանում, և այսպիսով է եկեղեցու կենսունակությունը` հաղորդության, մկրտության խորհրդի շնորհիվ:
-Եկեղեցին պետության, քաղաքացու առջև պատասխանատվություն զգո՞ւմ է, թե ՞ ոչ:
-Եկեղեցին միշտ է կրել այդ պատասխանատվությունը հասարակության, պետության առջև, պետության մեջ:
-Անգամ երբ պետականություն չունեինք՝ եկեղեցին ուներ առաքելություն: Անկախության տարիներին կարծեք թե այդպես էլ չկարողացավ վերգտնել իրեն:
-Սա շատ լայն հարց է, որովհետև մենք պետք է նայեք նաև նախընթաց ժամանակները, թե ինչ ճանապարհներով անցավ եկեղեցին: Կարծես ծեծված արտահայտություն լինի` խոսելը Ցեղասպանության և խորհրդային ժամանակների մասին, բայց դա փաստ է և իրականություն, և դա ժխտել չենք կարող: Որքան էլ փորձենք այդ բաժինը դուրս թողնել, այնուհանդերձ, այսօրվա մեր իրականությունը այդ երկու իրադարձությունների, շրջադարձային դեպքերի շարունակականության մեջ է: Եվ երբ նայում ենք Ցեղասպանության ժամանակաշրջանը, Հայաստանի արևմտյան հատվածը, տեսնում ենք գրեթե ոչնչացման եզրին հասած ժողովուրդ, որի մեջ բացառություն չէ իր եկեղեցին, և խորհրդային ժամանակահատվածում տեսնում ենք գնդակահարված կամ խեղդված կաթողիկոս, տեսնում ենք ահռելի սահմանափակումներով ապրող եկեղեցի, հալածանքների ենթարկված եկեղեցականություն. Մայր Աթոռում ընդամենը մի քանի հոգևորական են ապրում, և գոյությունը հարցականի տակ է:
Եվ տեսնում ենք անկախությունից հետո ազատություն վայելող եկեղեցի. ի միջի այլոց, անկախության մեծագույն դրսևորումը, եթե խոսենք սիմվոլներով, հենց այդ ազատությունն է` խղճի և կրոնի, եկեղեցու գործունեության ազատությունը: Տեսնում ենք այդ ամենը, բայց նաև տեսնում ենք եկեղեցու անպատրաստ լինելը այդ ժամանակահատվածին, պատերազմի ժամանակ տնտեսական ծանր վիճակը, որի ամբողջության մաս էր կազմում եկեղեցին: Եվ, բնականաբար, նրա վերականգնման բուն պրոցեսը տեղի է ունեցել 1996-98 թթ.։ Կամաց-կամաց ամեն ինչ սկսում էր խաղաղվել և վերագնահատվել:
-Սրբազա´ն, Դուք ինքներդ էլ նշեցիք, որ ամենավատ պայմաններում եկեղեցին մեծ դերակատարություն և առաքելություն է ունեցել: Նորանկախ Հայաստանի պատմության մեջ այդ իրադարձությունները քիչ չէին` Հոկտեմբերի 27, Մարտի 1, շարունակ բռնության ենթարկված հասարակություն: Սակայն այս ամբողջ ընթացքում եկեղեցին հանրության կողքին չէր: Օրինակ՝ 2008-ի մարտի 1-ին եկեղեցին հասարակության կողքին չէր, 2008-ից հետո հիմա վերաիմաստավորե՞լ է արդյոք եկեղեցին իր նշանակությունը:
-Ես 2008 թվականին Հայաստանում չէի, Կանադայում էի և անկեղծորեն չգիտեմ ներքին խոսակցությունները, որոշումները ինչպիսին են եղել: Կային պայմաններ, հանգամանքներ, որոնք, հավանաբար, թելադրեցին այդ կերպ որոշումը կայացնելու, և հրապարակային կամ որևէ ձևով գործունեություն ծավալելու իմաստով ես չեմ ասի, թե եկեղեցին չեղավ հանրության կողքին, իր եկեղեցականներով հանդես եկավ: Ուրիշ հարց է, որ պաշտոնական տեսակետներ հայտնվել են, և ինչքանով է դա բավարարել հանրությանը, ինչքանով չի բավարարել՝ արդյունքները մնում են պատմության դատին: Ես գիտեմ և կարծում եմ, որ որոշակի ընդվզում, որոշակի ըմբոստություն, գանգատ գոյություն ուներ, բայց այդ ժամանակվա որոշումը եղել է այն իմաստով, որ ինչ-որ կերպ, ոչ անպայման հրապարակային դրսևորումներով, այլ տարբեր եղանակներով, խաղաղությունը վերականգնվեր:
-Ի՞նչ եք կարծում` կարո՞ղ էր եկեղեցին կանխել Մարտի 1-ի ողբերգությունը:
-Ես չգիտեմ, բայց փորձ արվել է: Գիտեմ, որ Վեհափառը անձնապես որոշակի բանակցություններ, քայլեր է ձեռնարկել: Դրանք բավարարել են, թե չեն բավարարել, նորից եմ ասում, կմնա պատմության որոշելիքը: Բայց որոշ քայլեր արվել են` մինչև ընդհուպ տներ գնալն ու տարբեր խոսակցություններ ունենալ, բայց ես կարծում եմ, որ բոլոր կողմերից այդ քայլը պետք է դիտվեր այդ պահին, որ որոշակի գնահատական տրվեր, փորձեին նաև այդ քայլին համապատասխան արժեք տալ: Հիմա ես ինչ էլ խոսեմ, հանրության մոտ երկու կարծիք է լինելու` թե´ քննադատության, թե´ համաձայնության, բայց ես գիտեմ , որ Վեհափառն անձնապես քայլեր արել է մեծ պատասխանատվությամբ իրավիճակը փրկելու:
Յուրաքանչյուր մարդ իրավիճակը փրկելու իր տեսակետն ու ձևն ունի, և բոլոր ձևերն էլ խրախուսելի են, իրավունք ունեն կյանք ունենալու և նաև դատապարտված լինելու: Հիմա այդ իրավիճակում մենք ետ ենք նայում և տեսնում, որ արդյունքներն այնքան էլ գոհացուցիչ չէին, որ վերջնարդյունքում զոհեր եղան, և այդ զոհերը բոլորիս պատասխանատվությամբ են, անկախ նրանից՝ իշխանավոր են, ընդդիմադիր, հոգևորական. մեր հասարակությունն է, մեր ժողովուրդն են, և մեր սեփական արյունը:
-Եվ ինչպե՞ս պետք է կորցրած վստահությունը ձեռք բերել: Ավելի ամենօրյա աշխատանք է պահանջվո՞ւմ, ավելի արդիական մոտեցումներ են պահանջվո՞ւմ:
-Կան օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ մոտեցումներ: Մենք այդպես միանշանակորեն չենք կարող ասել, որ հանրության լայն զանգվածների վստահությունը կորսված է, որովհետև այս օրերին էլ տեսնում ենք արդեն հանրության լայն զանգվածների ներգրավվածությունը եկեղեցական կյանքում, տեսնում ենք մեծաթիվ երիտասարդների ակտիվ մասնակցությունը զանազան իրադարձությունների, որոնք կազմակերպվում են եկեղեցու ծոցում: Այդ վստահելիության կամ անվստահելիության խնդիրը նաև արհեստականորեն շարժվող մի երևույթ է, որը բնական է հասարակությունների համար:
Այսօր մեր երկիրը, մեր ժողովուրդը բարդ իրավիճակում է գտնվում թե´ հոգևոր իմաստով, թե´ բարոյական իմաստով, թե´ աշխարհաքաղաքական իմաստով, կողմնորոշումների իմաստով, և այդ իրավիճակում ընդհանուր միտք է պետք` հասկանալու, թե մենք ինչ ենք ուզում մեր հանրության համար: Երբ ես շեշտում էի հոգևոր-բարոյական իմաստով, դա ոչ միայն վերաբերում է Հայաստանին, այլև այսօր ընդհանրապես մարդն է այդ բոլոր արշավանքների առանցքը և թիրախը, և հայ հասարակությունն էլ բացառություն չէ, ոորվհետև հայ մարդն է դրված սեղանին, և բացարձակ արժեքներ կան, որոնք անընդհատ փորձում են ներմուծվել մեր կյանք, և դրա համար երկու արգելք կա. մեկը ընտանիքն է, մյուսը` եկեղեցին, և այդ երկու արժեքներ են այսօր թիրախ: Եվ հաստատությունը քայքայելու, ընտանիքը, ներքին հոգևոր կյանքը քայքայելու դեպքում, բնականաբար, հասարակությունը կդառնա անդեմ, գորշ, անդիմագիծ մի զանգված, որն էլ հեշտ կառավարելի կլինի:
-Սրբազա´ն, հանրությունը հաճախ քննադատում է հոգևորականի չպատճառաբանված ճոխությունը: Ինչպե՞ս պետք է ապրի հոգևորականը, պետք է ապրի համեստ, զուսպ կյանքով, թե՞ պիտի ունենա ճոխություններ, հարստություն: Հանրությունը մինչև այսօր խոսում է բենթլիի մասին, անգամ ասում են, որ այդ բենթլին չկա այլևս, բայց հանրությունը դեռևս չի կարողանում իր միջից հանել այդ խնդիրը, որովհետև հանրության համար անընդունելի է, որ մեր երկրում ամեն 3-րդը աղքատ է, բայց այս տեսակ ճոխություն թույլ տվող հոգևորականներ կան:
-Բնականաբար, հոգևորականի կյանքը կապված է ժուժկալության հետ, կապված է համեստության, ինքնազսպումի հետ: Սրանք բոլորն առաքինություններ են, և ես չեմ կարծում, թե երբ խոսում են զանազան երևույթների մասին, դրանք անպայմանորեն իրենց մեջ այդ սեփականության զգացումի տարրեր են պարունակում: Ես ուղղակի զարմացած եմ, որ հազարավոր գործերի, առաքելությունների շուրջ եղած տարբեր մեկնաբանությունները թողած, մարդիկ զբաղվում են զուտ ինչ-որ մի հարցի բարձրաձայնմամբ, տարածմամբ, քարոզմամբ, դրա վրա կառուցելով իրենց ամբողջ մտածողությունը, ենթագիտակցությունը: Ես մի քանի անգամ անդրադարձել եմ այդ հարցին, կարծում եմ, որ հանրությունը կամ հանրությանը ուղղորդողները ուղղակի ինքնափչացման են գնում: Եվ ես վստահ եմ, որ մեր հասարակության մեջ ուղղորդման խնդիր էլ կա, և դա չի կարող չլինել, և դա «նորմալ», «ընդունված» երևույթ է այսօրվա աշխարհում, այն իմաստով, որ յուրաքանչյուր շարժում կամ լրատվամիջոց որոշակի քաղաքականության, ռազմավարության հետապնդող է և համապատասխան ձևով նաև գործունեություն ծավալելու:
Այսօր աշխարհում համընդհանուր փչացման պրոցես է գնում և՛ մարդկանց քայքայելու, հավասարեցնելու, և՛ ինչ-որ արժեքներով սնելու, որոնք անպայմանորեն պահանջված չեն այդ հասարակության կողմից: Մենք` որպես հոգևորականներ, սեփականության հարց չունենք, և սեփականությունն էլ, մեր ունեցած այս կամ այն առարկան` լինի դա մեծ թե փոքր, հիմական իմաստով պատկանում է եկեղեցուն և, բնականաբար, ժողովրդին:
-Սրբազա´ն հայր, 2013-ի մարտի 18-ին Սերժ Սարգսյանը, հանդիպելով ընտրյալ լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներին, ասաց, որ «Մեր երկրի ամենամեծ խնդիրը գաղջ մթնոլորտն է»: Համաձա՞յն եք արդյոք նախագահի այս կարծիքի հետ, և ի՞նչ է անում եկեղեցին այդ գաղջ մթնոլորտը վերացնելու համար:
-Գաղջ մթնոլորտի բացատրությունը հավանաբար պետք է տրվի, մեկնաբանությունը կատարվի: Ես չեմ ասի գաղջ մթնոլորտ, այլ այսօր հանրության մեջ որոշակի տրամադրություններ կան` փախուստի, անորոշության, ինչ-որ դեպքում՝ նաև դեպի անհուսություն գնացող՝ ամենամեծ մեղքը, որ գոյություն ունի: Պետք է օգնել այդ հասարակությունը ոտքի կանգնելու, ոչ թե անընդհատ քարկոծելով, անընդհատ սևացնելով, հերոսանալու ցանկությամբ հասարակության մեջ բառիս բուն իմաստով աղբ թափելով, մարդկանց մտքերը տրամադրելով: Այսօր նույնիսկ կարողություններով հանգիստ կյանքով ապրող մարդիկ են տագնապի հոգեբանությամբ ապրում, ինչը շատ բարդ իրավիճակ է ստեղծում:
–Արդյոք այսօր չկա՞ տագնապելու առիթ:
-Տսգնապելու առիթ կա այնքանով, որ մենք այլևս 20-25 տարի է, որ ապրում ենք ազատության, անկախության իրականության մեջ, և բոլորս միասին չենք կարողանում ճիշտ կերպով մեր ինքնագնահատականը տալ և մեր ունեցած այդ ներքին ամբողջ ռեսուրսները տրամադրել այս երկրի և ժողովրդի բարելավման, աճի և զարգացման համար: Եթե թվային տվյալներով արձանագրելու լինենք, տեսնում ենք, որ այս տարիների ընթացքում կարդարացվի կամ չի արդարավցվի դա: Այսինքն՝ պայմանները զանազան են, այս տարիների ընթացքում, դժբախտաբար, որքան զանազան շերտերում մենք հաջողություններ ունենք,- որպես հավաքական միավոր եմ դա ասում,- այնքան էլ նաև նահանջ ունենք, և նահանջի ամենացայտուն արտահայտությունը, օրինակ, այսօրվա հանրության աղքատության վիճակ է, այսօրվա զանազան ոլորտներում տեղ գտնող թերություններն են, դատաիրավական համակարգի թերի լինելն է, տնտեսական իրավիճակում զանազան վայրի դրսևորումներն են, որոնք տեղի են ունենում, և ամեն ինչի մեջ մենք թերություններ ունենք:
Ամենամեծ խնդիրն այն է, որ ներքին հակվածություն ունենք դեպի շատ խոսվող կոռուպցիան: Եվ մենք մեր աչքերը հառում ենք միայն իշխանություններին, բնականաբար՝ առաջնորդողն են իրենք, բայց դա կարծես ներքին հարմարվողականության խնդիր է դարձել բոլորի մոտ, և դա արտահայտվում է մեր ամենօրյա կենցաղում, դա արտահայտվում է տաքսու վարորդից, կոշկակարից սկսած՝ մինչև ամենաբարձր պաշտոններ զբաղեցնողները, և ամենամեծ խնդիրը, ես կասեի, ոչ թե գաղջ մթնոլորտն է , այլ իրավիճակին հարմարվողականությունը:
Հաղորդումն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում:
