Համշենահայ Հ. Ք. -ն (նրա անունն ամբողջապես չենք հրապարակում՝ անվտանգության նկատառումներով) մասնագիտությամբ ինժեներ է: Նա տարվա կեսն անցկացնում է Հոպայում, կեսը՝ Սանկտ Պետերբուրգում:
– Կպատմե՞ք Ձեր մասին, և ընդհանրապես՝ ինչպե՞ս են Թուրքիայում ապրում հայերը:
– Ծնվել եմ Հոպայում՝ Սև ծովի մոտ՝ Վրաստանի սահմանին, կարելի է ասել՝ Բաթումի մոտ: Ծնվել եմ այնտեղ, սովորել այնտեղ: Դա նույն Համշենն է, ես համշենցի եմ: Տեղի ժողովուրդը մուսուլմանական է համարվում, մեր ազգակիցներն այնտեղ նախկինում վախենում էին իհարկե խոստովանել, բայց բոլորն էլ գիտեն՝ մենք թուրք չենք, հայ ենք: Ինքս էլ համարում եմ, որ ես իսկական հայ եմ: Ճիշտ է, նախկինում մեր պապերը վախեցել են, այդ պատճառով մեզ թուրքական անուններ են տվել: Այդպես ապրել ենք, թուրքական դպրոց գնացել: Մեզ դաստիարակել են իբրև թուրք: Հիմա ազգային պատկանելության առումով խնդիրներ չկան. չեն ասում՝ հայեր չկան այնտեղ, բոլորն էլ գիտեն, որ հայեր կան, և նրանք մինչ օրս ապրում են այդտեղ: Իհարկե, շատերն էլ ասիմիլյացիայի են ենթարկվել: Կինս ազգությամբ ռուս է: Ես Ստամբուլում էի աշխատում: Երբ Ռուսաստանում աշխատանքի հնարավորություն ունեցա, մեկնեցի այնտեղ, հենց այդպես էլ ծանոթացա կնոջս հետ: Մենք միասին ապրում ենք շուրջ 13 տարի, աղջիկ ունենք՝ 9 տարեկան, Սոնյա է անունը: Մեր ընտանիքում շատ լավ հարաբերություններ են: Ես շատ եմ ուզում լինել Հայաստանում, Երևանում: Տա Աստված, դա հաջողվի, որովհետև ես դա անչափ շատ եմ ուզում, ուզում եմ լինել այդտեղ, տեսնել՝ ինչպես եք ապրում դուք:
– Երբևէ չե՞ք եղել Հայաստանում:
– Ոչ, ցավոք սրտի, ոչ մի անգամ չեմ եղել: Ուզում եմ ժամանել, բայց վախենում եմ, չգիտեմ՝ ինչպես գամ: Շատ եմ ուզում տեսնել՝ իմ ժողովուրդը, իմ իսկական ժողովուրդն ինչպե՞ս է ապրում, որտե՞ղ, ինչո՞վ է զբաղվում: Ուզում եմ, անկեղծ, շատ եմ ուզում: Երազում եմ Հայաստանի քաղաքացի դառնալ, որ ուր էլ լինեմ, հպարտությամբ ցույց տամ՝ ես հայ եմ:
– Ի՞նչ եք լսել Հայաստանի մասին, ի՞նչն եք ուզում առաջին հերթին այստեղ տեսնել:
– Ուղղակի ուզում եմ տեսնել իմ ժողովրդին, գրկել, նրա ջերմությունը զգալ, լինել թանգարաններում, ծանոթանալ պատմությանը՝ ինչ է եղել, ինչպես է եղել: Ամենքը մի բան են պատմում, իսկ ես ուզում եմ իրականությունը լսել: Մեզ ստիպել են ապրել մուսուլմանի, թուրքի պես: Իհարկե, մենք ապրում ենք այնպես, ինչպես ցանկանում ենք: Հիմա արդեն վիճակը նորմալ է, դուք հանգիստ կարող եք ժամանել Թուրքիա, զբոսնել, վտանգավոր ոչինչ չկա:
– Ձեր ազգային պատկանելության համար Թուրքիայում խնդիրներ չե՞ք ունեցել:
– Ոչ: Պարզապես չենք ասել, որ հայ ենք, դրա համար էլ չենք ունեցել (ծիծաղում է – թղթ.):
– Իսկ եթե ասեի՞ք…
– Դե, կան ազգայնականներ, որոնց հետ խնդիրներ լինում են: Եթե բարձրաձայն հայտարարես՝ հայ եմ, գուցե և լինեն: Նման խնդիրներ գուցե ամեն տեղ լինեն: Հայեր կան, ովքեր արդեն իրենք էլ չեն ցանկանում խոստովանել, որ հայ են: Նրանք իրենց իսկական թուրք են համարում: Դա, իհարկե, վիրավորական է, ընդ որում՝ այդպիսիք կան թե՛ երիտասարդների, թե՛ ավելի հասուն մարդկանց մեջ: Պետությունը լուրջ աշխատանք է տարել, որ նրանք մոռանան անցյալը: Նման մարդիկ ամենուր և միշտ եղել են երևի:
– Ինչո՞վ է զբաղվում հայ երիտասարդությունն այնտեղ:
– Ժամանցի միջոցները հայ և թուրք երիտասարդների համար տարբեր չեն: Ընդհանրապես, պետական գործերով են զբաղվում, սովորում են, սպորտով զբաղվում, իսկ մեզ մոտ՝ Սև ծովի շրջակայքում, թեյ են հավաքում, ինչպես նաև անասնաբուծությամբ են զբաղվում: Ժողովուրդը, սակայն, լավ է սովորում, մեծ մասն ուսուցիչներ են, ինժեներներ:
– Խառնամուսնությունները հայերի շրջանում շա՞տ են:
– Դա, իհարկե, միշտ է եղել, նախկինում էր դա խնդիր, հիմա արդեն սիրելով են ամուսնանում: Իմ քույրն ազգությամբ թուրքի հետ է ամուսնացած, ընկերս՝ նույնպես: Կարևորը սերն է:
– Թուրքերն է՞լ են նորմալ վերաբերվում դրան:
– Իհարկե, առաջ էր այդպես, հիմա խնդիր չկա: Ստամբուլի հայերը իսկական հայեր են՝ իրենց ապրելակերպով, ունեն իրենց եկեղեցին, դպրոցը, կեցցեն իրենք: Հրանտ Դինքն ինչպե՞ս էր, հենց իր պես: Իսկ մենք, օրինակ, հայերեն գրում ենք, բայց լատինական տառերով:
– Ե՞րբ ինքներդ ձեզ համար բացահայտեցիք, որ հայ եք:
– Իմ պապն ինձ մի օր կանչեց… Երբ մենք փոքր էինք, մեզ ասում էին՝ չասեք, որ դուք հայ եք, ասեք, որ թուրք եք: Տասնհինգ տարի առաջ, պապս ութսունն անց էր արդեն, կանչեց, ասաց՝ զավակս, մենք միշտ վախեցել ենք քեզ ճշմարտությունն ասել, բայց դու պիտի իմանաս՝ մենք իսկական հայեր ենք… Ես չգիտեի այդ մասին, առաջին անգամ էի լսում, և խիստ զարմացա: Հիմա արդեն գիտեմ, որ ես հայ եմ, ինձ շրջապատող անձինք էլ գիտեն, թեև լռում են այդ մասին:
– Թուրքիայում շա՞տ են մահմեդականացած հայերը:
– Կարծում եմ՝ շատ չեն, ընդհանուր առմամբ՝ 100-150 հազար, 200 հազարի չի հասնում:
– Իսկ ընդհանրապես Թուրքիայում այսօր քանի՞ հայ է բնակվում:
– Ընդհանուր հաշվով՝ երևի թե կես միլիոն պիտի որ լինեն:
