«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Գերագույն խորհրդի նախկին պատգամավոր, նախկին քաղբանտարկյալ Ազատ Արշակյանը:
– Պարոն Արշակյան, օրեր առաջ, անդրադառնալով Շանթ Հարությունյանի նախաձեռնած հեղափոխությանը, ասել էիք, որ նա մի փոքր շտապել է: Կմանրամասնե՞ք՝ ի՞նչ նկատի ունեիք, կարծում եք՝ հիմա Հայաստանում չկա՞ն հեղափոխության համար անհրաժեշտ նախադրյալներ:
– Շանթի օգտագործած «հեղափոխություն» տերմինը ես ուղղակի կրկնել եմ, պետք է չակերտների մեջ վերցնեինք, բայց այդպես էլ մի փոքր սխալ է ստացվում: Հայաստանում քաղաքացիական շարժումն անընդհատ կա, նրանք անընդհատ ինչ-որ խնդիրների վերաբերյալ բողոքում են՝ ակցիաներ, երթեր կազմակերպում, բայց այն, ինչ արեց Շանթը, ես կարծում եմ, էապես տարբերվում է նախորդ երթերից, ակցիաներից: Սա, ըստ իս, առաջին արձագանքն էր Մաքսային միությանը միանալու մասին հայտարարությունից հետո: Այսինքն՝ ես կարծում եմ, որ «հեղափոխություն» կոչվածը ավելի շատ նման է ազգային ազատագրական շարժման, որովհետև եթե Հայաստանի ինքնիշխանությունը ենթարկվում է սահմանափակման, ուրեմն անպայման դրա դեմ պետք է լինի հակազդեցություն: Սա ավելի շատ ոչ թե հեղափոխություն է, այլ հակազդեցություն է՝ Հայաստանի անկախության դեմ կատարված քայլերի:
Այդ իմաստով Շանթը շտապեց, որովհետև վերջին հաշվով ոչ ոք չգիտի, թե Մաքսային միությունը ինչքանով է իրական, տեղի կունենա՞, թե՞ ոչ, ի՞նչ իրավունքներ, պարտավորություններ կունենանք Մաքսային միությունում, և որքանով կսահմանափակվի Հայաստանի ինքիշխանությունը: Բայց եթե լինեն սահմանափակումներ, եթե Հայաստանի անկախությունը վտանգվի, անպայման կլինի հակազդեցություն: Կարծում եմ՝ այդ իմաստով Շանթը մի քիչ առաջ անցավ, մի տեսակ կանխարգելիչ ահազանգ էր, որ Հայաստանի Հանրապետությունում կան քաղաքացիներ, կան ուժեր, որոնք չեն ընդունում Հայաստանի ինքնիշխանության սահմանափակումը: Ես դա էի նկատի ունեցել:
– Այդ միջադեպից մեկ օր առաջ Շանթ Հարությունյանն ասաց, որ ՄՄ-ին անդամագրվելու որոշումն ընդամենը մեկ անգամ ևս հաստատեց, որ նա պետք է հեղափոխություն անի, դա պարզապես ևս մեկ անգամ ամրապնդել էր իր կարծիքը: Դուք մնացած իր գաղափարները՝ առ այն, որ Սերժ Սարգսյանին նշանակել է Վ. Պուտինը և հենց նրան պետք է հեռացնել, կիսո՞ւմ եք:
– Հայաստանում ոչ ռուսամետ իշխանություն չի կարող գոյություն ունենալ, որովհետև Հայաստանը գտնվում է ռուսական պետության ազդեցության գոտում: Հայաստանի ինքնիշխանությունը սահմանափակված է 1921 թվականի մարտի 16-ի ռուս-թուրքական պայմանագրի արդյունքում, մենք համեմատաբար ունենք անկախություն՝ եթե համեմատում ենք ռուսական կայսրությունում նահանգի կարգավիճակը, որ ունեինք, հետո արդեն Սովետական Միությունում՝ ինքնավար մարզի:
Հիմա մենք՝ 1991 թվականի հռչակագրից և հանրաքվեից հետո, երբ Հայաստանը հռչակվեց անկախ, ինքնիշխան պետություն, ունենք շատ ավելի մեծ ազդեցություն, բայց միևնույն է՝ մենք դեռևս լրիվ ազատված չենք ռուսական ազդեցությունից: Իսկ ռուսական ազդեցությունը գոնե կադրերի մասով հետևողական է: Ընտրություններ լինում են, թե չէ Հայաստանում՝ իհարկե լինում են, բայց հավակնորդների ցանկը կազմվում է Կրեմլում, հաստատվում է Կրեմլում, իսկ ժողովուրդը գնում է ընտրությունների, մասնակցում է ընտրություններին երբեմն ազատ, երբեմն ոչ այնքան ազատ, երբեմն թափանցիկ կամ ոչ` ընտրություն է կատարում. Դա հայտնի է բոլորին, այդ թվում բազմաթիվ դիտորդական առաքելությունների եզրակացություններին ես ծանոթ եմ… Մի անգամ լավ, մի անգամ վատ ընտրություններ են լինում: Իհարկե, այդ իմաստով ռուսական ազդեցությունը շատ մեծ է Հայաստանում:
– Իսկ այն մեթոդները, որ Շանթ Հարությունյանն էր ընտրել, ինչքանո՞վ են Ձեզ համար ընդունելի: Նրան քննադատում են հիմնականում բռնություն գործադելու մասին հայտարարությունների համար:
– Ես դեմ եմ բռնությանը, ցանկացած բռնության դրսևորմանը և՛ այս, և՛ այն կողմից: Կարծում եմ՝ մենք արդեն անցել ենք այդ դպրոցը և հասել այն մակարդակին, որ կարող ենք քաղաքակիրթ ճանապարհով հասնել մեր նպատակներին, համոզելով մեր մրցակցին հակառակորդին և պարտադրելով մեր իրավունքները, բայց առանց բռնության և բռնության սպառնալիքի… Այլ ճանապարհ մենք չունենք:
– Սերժ Սարգսյանին համոզելով հնարավո՞ր է ստիպել հրաժարական տալ:
– Իհարկե, ով համբերություն չունի, ով չի տիրապետում համոզմունքի միջոցով պարտադրելու հմտություններին, նա չի կարող համոզել: Ես ենթադրում եմ և հույս ունեմ, որ Հայաստանում կան քաղաքական գործիչներ, որոնք ի վիճակի են խաղաղ, ժամանակակից աշխարհում ընդունված ճանապարհով հասնել իրենց նպատակներին:
– Երեկ Ազատության հրապարակում համակարգային փոփոխություններ պահանջող ազատամարտիկներն ասացին, որ շարունակելու են Շանթ Հարությունյանի սկսածը: Ի՞նչ եք կարծում՝ ինչքանո՞վ է իրատեսական նրանց հաջողության հասնելը, կամ ինչո՞ւ շարունակել և ոչ այդ պահին լինել իր կողքին:
– Ես արդեն ասացի, որ վաղաժամ է՝ մենք չգիտենք, թե մեզ ինչ է սպառնում: Համապատասխան և համարժեք գործողություն պետք է իրականացնենք, բայց ես համոզված եմ, որ զրոյական մակարդակը հենց սա էր, սրանից հետո պետք է լինի ավելի բարձր, ավելի կարգավորված մակարդակի գործողություն, ավելի քաղաքակիրթ մակարդակի պայքար: Ես չգիտեմ՝ դա ինչ կերպ են ասել, բայց հուսով եմ՝ խոսքը չի գնում մահակների և պայթուցիկ նյութերի մասին: Դա արդեն արվել է, մենք հասկացանք, որ այդպես չի կարելի, պետք է ընտրել ընդունելի, ճիշտ ձևը՝ ընդունելի ձև մեր հայրենակիցների համար:
Իմ խոսքը ինքնիշխանության կորստից փրկելու մասին է՝ եթե Հայաստանի ինքնիշխանությանը վտանգ է սպառնում, այդ ժամանակ կարելի է համազգային շարժման մասին խոսել: Իսկ մնացածը՝ սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական ուղղությունների պայքարը իր սովորական հունով կգնա՝ մի մասը համաձայն կլինի, մի մասն էլ՝ ոչ: Բազմակարծությունը պետք է հարգել, ովքեր ինչ-որ հարցերի հետ համաձայն չեն, պետք է բարձրաձայնեն, դրա դեմ պայքարեն՝ Հայաստանում ընդունված օրենքների շրջանակներում: Իսկ եթե խոսքը գնում է ինքնիշխանության, անկախության պաշտպանության մասին, ես կարծում եմ, որ պետք է առնվազն համազգային շարժում լինի:Ե՛վ երկրապահները, և՛ բժիշկները, և՛ մանկավարժները, և՛ գործազուրկները պետք է դուրս գան Հայաստանի անկախությունը պաշտպանելու համար՝ այնպես, ինչպես դուրս եկան սրանից 23 տարի առաջ հանրաքվեում իրենց որոշումը կայացրեցին… Հայաստանի բնակչության 96 տոկոսը հայտարարել է, որ ինքն անկախ Հայաստանում է ուզում ապրել, այդ մարդիկ պետք է քաղաքակիրթ ձևով պաշտպանեն իրենց վճիռը:
– Դուք շատ լավ ճանաչում եք Շանթ Հարությունյանին: Որքան էլ այս օրերին դատապարտեն հեղափոխության իր մեթոդները՝ նրա անկեղծությանը քչերն են կասկածում: Ի՞նչ եք կարծում՝ հիմա նա իր սկսած գործն ավարտին հասցնելու հետևորդ ունի՞: Դուք ասացիք՝ կան այդպիսիք, ովքե՞ր են:
– Ես իսկապես գտնում եմ, որ Շանթի նկարագիրը որոշ իմաստով իդեալական է: Եթե մենք հիշենք սասունցիներին՝ մեր էպոսը, հիմա մոդա չէ էպոսի մասին խոսել, բայց նա էպոսի հերոսի նման է իրեն պահում: Մենք պետք է իմանանք, որ Շանթ Հարությունյանը ազնիվ, անձնազոհ և հայրենիքին նվիրված մարդ է, նրա բոլոր գործողությունները հասարակական, հանրային շահերի համար են: Այն մեթոդները, որ նա կիրառում է այդ մեթոդների նկատմամբ պետք է որոշակի մեղմ ու բարյացակամ վերաբերմունք ունենանք, դա հուսահատ քայլ է: Ես համարում եմ, որ մենք առավելագույնը զիջող ու հասկացող պետք է լինենք: Իհարկե, պետք չէ այդպես անել, մենք այդպես չենք անի, ես ինքս այդպես չեմ անի, բայց ես մտածում եմ, որ ովքեր իր մասին սուր կարծիքներ են հայտնում, պետք է լեզուները կծեն, մի անգամ կծեն լեզուները: Սա այն դեպքն է, երբ վատ բան կարելի է չասել, թող լռեն:
Իսկ հետևորդները ես չգիտեմ՝ ովքեր են, բայց հետևորդները երկու տեսակի պետք է լինեն․ նրանք, ովքեր արդեն իր հետ են՝ այդ մեթոդներով պայքարողները, իսկ մյուսները՝ արժանահավատ մարդիկ… ճիշտ կլինի, որ այդ գործը շարունակեն նրանք: Ոչ ծայրահեղ քայլերի դիմող քաղաքական գործիչները պետք է էստաֆետը վերցնեն և շարժվեն առաջ՝ եթե Հայաստանի ինքնիշխանությունը վտանգված է: Եթե վտանգված չէ, այդ Մաքսային միությունը օգտակար է և այլն՝ դա այլ հարց է… Մենք չգիտենք՝ դա ինչ է, անմեղության կանխավարկածը պահենք, բայց ես ճիշտն ասած՝ մի քիչ կասկածում եմ, որ լավ բան է:
– Եթե ամփոփենք՝ ի՞նչ էր ընդհանրապես նոյեմբերի 5-ը Հայաստանի համար:
– Հայաստանի համար սառը ցնցուղ էր: Ազդանշան եկավ, որ Հայաստանը կհակազդի: Եթե իր անկախությունը վտանգված լինի, իր հայրենիքը սիրող, Հայաստանի անկախությանը նվիրված մարդիկ կհակազդեն: Շատ դժվար է լինելու հակառակորդի համար նվաճել, ընկճել մեզ: Մենք ազատության, անկախության համը տեսել ենք, մեզնից դա խլել չի լինի:
