Ընդհանրապես ընդունված մի կարծիք կա, որ Մերձավոր կամ Միջին Արևելք կոչվող տարածաշրջանն այն տարածքն է, որտեղ եփվում է համաշխարհային քաղաքականությունը, քանի որ այստեղ իրենց առաջնահերթ շահերն են հետապնդում ոչ միայն ռեգիոնալ, այլև համաշխարհային գրեթե բոլոր ազդեցիկ խաղացողները: Աշխարհում չկա մեկ այլ ռեգիոն, որտեղ խտացված լինեն այսքան շատ կոնֆլիկտներ և միջազգային անվտանգության սպառնացող վտանգներ, բայց բոլոր այս խնդիրների կիզակետում հարցերի հարցն է՝ համաշխարհային քաղաքակրթության բնօրրաններից մեկի՝ Երուսաղեմի կարգավիճակի հարցը:
Պատմական ակնարկ
Իսրայել պետությունը դեռևս 1949-ին է քաղաքը հռչակել իր մայրաքաղաքը: 1948-49 թթ, արաբա-իսրայելական առաջին պատերազմից հետո նորաստեղծ իսրայելական պետությունը վերահսկում էր Երուսաղեմի միայն արևմտյան հատվածը: Իսկ 1967 թ. վեցօրյա պատերազմի արդյունքում Իսրայելը վերահսկողություն հաստատեց նաև Արևելյան Երուսաղեմում: 1980 թ. նոյեմբերի 30-ին ընդունվեց Երուսաղեմի մասին օրենքը, որով Արևելյան Երուսաղեմը հայտարարվում էր Իսրայելի սուվերեն տարածք: Թեև անկախ այս հանգամանքից՝ բոլոր այս տասնամյակների ընթացքում ընդունված է եղել այն մոտեցումը, որ Երուսաղեմի կարգավիճակի հարցը միջազգային հիմնախնդիր է, որը պետք է լուծվի իսրայելա-պաղեստինյան հիմնախնդրի կարգավորման համատեքստում: Բայց ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հայտարարությունը՝ Երուսաղեմը Իսրայելի մայրաքաղաք ճանաչելու և ամերիկյան դեսպանությունը Թել Ավիվից Սուրբ քաղաք տեղափոխելու մասին, հիմնահարցի լուծման բոլորովին այլ տեսլական է առաջարկում՝ կտրուկ սրելով իրավիճակը:
Հարգանքի տուրք դաշնակցին
Չնայած Սպիտակ տան ղեկավարի դեկտեմբերի 6-ի հայտարարությունից հետո Երուսաղեմում և այլ շրջաններում վերսկսված արաբա-իսրայելյան բախումներին՝ իսրայելցի քաղաքագետ Ավիգդոր Էսկինը կարծում է, որ Թրամփի հռչակագիրը կնպաստի Մերձավոր Արևելքում խաղաղության և կայունության հաստատմանը:
«Թրամփի հայտարարությունը պարզապես արտացոլում է այն փաստը, որ Երուսաղեմը Իսրայելի մայրաքաղաքն է: Իսրայելի բոլոր հիմնական հաստատությունները տեղակայված են Երուսաղեմում: Երբ ԱՄՆ նախագահ Օբաման ուղղակիորեն և անուղղակիորեն խրախուսում էր արաբ և մուսուլման ծայրահեղականներին, դա խաթարում էր կայունությունը տարածաշրջանում: Թրամփի հռչակագիրը բարի կամքի, ավանդույթների նկատմամբ հարգանքի և դաշնակիցների նկատմամբ հարգանքի ցուցադրություն է»:
Էրդողանը հոգեբույժի կարի՞ք ունի
Շատ պետությունների պես Հայաստանը ևս հայտնել է իր դիրքորոշումը հարցի վերաբերյալ: ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը հայտարարել է, որ Երուսաղեմի կարգավիճակի հարցը միջազգային օրակարգի կարևորագույն խնդիրներից է և կարող է լուծում ստանալ բանակցությունների միջոցով՝ իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կողմերի համար ընդունելի կարգավորման համատեքստում։ Արտգործնախարարը նաև ընդգծել է այն հանգամանքը, որ Երուսաղեմում առկա է բազմադարյա հայկական ներկայություն, հարուստ հայկական պատմա-մշակութային ժառանգություն, և Հայ առաքելական եկեղեցին հանդիսանում է Սուրբ վայրերի իրավատեր եկեղեցիներից մեկը, հետևաբար, պաշտոնական Երևանը ուշադրությամբ հետևում է Երուսաղեմին առնչվող բոլոր զարգացումներին:
Հարևան Թուրքիան և Ադրբեջանը, ինչպես և ամբողջ իսլամական աշխարհը, միանշանակորեն պաշտպանում են Պաղեստինի մոտեցումները: Հակաիսրայելական կոչերով աչքի է ընկնում հատկապես Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը, որը կոչ է արել Երուսաղեմը ճանաչել Պաղեստին պետության «օկուպացված մայրաքաղաք»:
Մեկնաբանելով Թուրքիայի ղեկավարի հայտարարությունները՝ Ավիգդոր Էսկինն ասում է, որ Էրդողանի «կատաղած թշնամական հռետորաբանությունը» ամենևին էլ չի զարմացնում:
«Նրա վարքագիծը ոչ թե քաղաքագիտության, այլ հոգեբանական հետազոտության թեմա է: Իլհամ Ալիևի մասնակցությունը հակաիսրայելական օրգիային ապացուցում է երկար տարիների ընթացքում իմ կողմից հնչեցված խոսքերի իրավացիությունը՝ Իսրայելը կարող է ընդհանուր շահեր ունենալ Ադրբեջանի հետ, կարող են լինել գործնական հարաբերություններ նավթի և զենքի վաճառքի հարցերում, բայց մենք բարեկամներ և գործընկերներ չենք: Ադրբեջանի քաղաքականության բնույթն այնպիսին է, որ նրանք ցանկացած պահի կարող են դանակով հարվածել մեջքից»,- նշեց Էսկինը:
Հարցին, թե Երուսաղեմի շուրջ այս զարգացումներն ինչպե՞ս կարող են ազդել Իսրայել-Հայաստան հարաբերությունների և ընդհանրապես հայկական հարցերի վրա, իսրայելցի քաղաքագետը պատասխանեց՝ Իսրայելը պատրաստ է կառուցողական երկխոսության. «Ի դեպ, ոչ ոք չի խանգարում Հայաստանին գնել Իսրայելից նույն զենքը, ինչ գնում է Բաքուն, և նույնիսկ ավելի կատարելագործված զենք: Առայժմ Հայաստանը գերադասում է ռուսական սպառազինությունը»:
Կնեսետը կճանաչի՞ Հայոց ցեղասպանությունը
Իսրայելի ընդդիմադիր «Յեշ Աթիդ» կուսակցության ղեկավար Յաիր Լապիդը Էրդողանի հայտարարություններից հետո կոչ է արել Կնեսետին ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը:
Անդրադառնալով այս հարցին՝ Ավիգդոր Էսկինը, ի տարբերություն մեր նախորդ հարցազրույցի, այս անգամ խուսափեց օգտագործել Հայոց ցեղասպանություն ձևակերպումը՝ ասելով հետևյալը. «Ինչ վերաբերում է 1915 թ. հայերի զանգվածային կոտորածի թեմային, ապա խելամիտ կլիներ հանել այդ հարցը օրակարգից՝ որպես քաղաքական պահանջ աշխարհի խորհրդարաններից: Դա անվիճելի պատմական փաստ է: Բայց ես միշտ կատեգորիկ կերպով դեմ եմ եղել նրան, որ Կնեսետը կամ մեկ այլ խորհրդարան քվեարկի անցյալի այս կամ այն իրադարձության մասին բանաձև ընդունելու կամ չընդունելու վերաբերյալ: Իսկ ահա Թուրքիայի դեմ համապատասխան հայց տալու գործում Հայաստանին օգնելը բարի գործ է: Եվրոպայի երկրները, Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները և Իսրայելը 1915 թ. օրինակով կարող են ավելի լավ հասկանալ Թուրքիայի ներկայիս քաղաքականության էությունը: Իսկ ինչ վերաբերում է Իսրայելում հայկական լոբբիին, որը մեկը մյուսի հետևից նախաձեռնում է 1915 թ. հայերի կոտորածի քննարկումը Կնեսետում, ապա ավելի լավ կլիներ, եթե զբաղվեին հայ-իսրայելական հարաբերությունների բարելավմամբ և Ղարաբաղի նկատմամբ հայերի իրավունքի լոբբինգով»:
Հայերը Երուսաղեմում
Երուսաղեմում հայկական ներկայությունը ի՞նչ դեր ունի քաղաքական իմաստով:
Պատասխանելով հարցին՝ Ավիգդոր Էսկինը անհամաձայնություն է հայտնում Հայաստանի ԱԳՆ-ի հայտարարությանը:
«Երուսաղեմում կա հայկական թաղամաս: Երևանում կա սինագոգ: Մենք հարգում ենք միմյանց: Հայաստանի ԱԳՆ-ի հայտարարությունը, որում խոսվում է միաժամանակ իսրայելցիների և պաղեստինցիների մասին, չի արտացոլում իրողությունը: Երուսաղեմը եղել է Իսրայելի մայրաքաղաքը Դավիթ արքայի ժամանակներից: 70 տարի առաջ Երուսաղեմը կրկին հռչակվեց Իսրայելի մայրաքաղաք: Այս քաղաքը երբեք չի եղել արաբական մայրաքաղաք, երբեք չի եղել պաղեստինցիների քաղաքը: Հայաստանի ԱԳՆ-ն պետք է իմանա, որ մինչև 1960-ական թթ. ոչ ոք չէր խոսում առանձին գոյություն ունեցող պաղեստինցի ժողովրդի մասին: Դա նոր ժամանակների միֆն է»,- ասաց մեր զրուցակիցը:
Դրական է Արցախի համար
Էսկինի կարծիքով՝ Թրամփի հայտարարությունը պոզիտիվ նշան է Հայաստանին և Լեռնային Ղարաբաղին. «Եթե աշխարհը ճանաչում է Երուսաղեմը, Հուդեան և Սամարիան Իսրայելի մաս, ապա Հայաստանը շահում է դրանից, քանզի հայկական կապը Ղարաբաղի հետ հիմնված է հենց պատմական հիշողության վրա՝ առարկայնացված ներկայիս քաղաքական իրողություններում»:
