«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է «Մոդուս վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար, քաղաքագետ Արա Պապյանը:
– Պարոն Պապյան, ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորումը, Ձեր գնահատմամբ, որքանո՞վ է կարևորվում ԱԺ ընտրություններին մասնակցելու հայտ ներկայացրած կուսակցությունների կամ դաշինքների կողմից, կամ այդ ուժերը պե՞տք է արդյոք ներկայացնեն իրենց տեսլականը, թե ինչպե՞ս պիտի լուծվի խնդիրը, ինչպես, օրինակ, արեցին Հայ ազգային կուսակցությունը կամ «Ելք» դաշինքի ներկայացուցիչ, Հանրապետություն կուսակցության նախագահ Արամ Զ. Սարգսյանը, որը ընտրությունների առիթով հրապարակեց «Ինչպե՞ս պիտի լուծվի Արցախի հարցը» վերտառությամբ հոդվածը:
– Իհարկե, Ղարաբաղի հարցը պիտի կարևորվի, որովհետև այն եղել և մնում է նորանկախ Հայաստանի քաղաքական կարևորագույն հարցը, դրանով են պայմանավորված արտաքին և ներքին քաղաքական շատ զարգացումներ: Բայց ճիշտն ասած՝ ես առայժմ որևէ համարժեք արձագանք չեմ տեսնում:
ՀԱԿ-ի դիրքորոշումը, ըստ էության, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի դիրքորոշումն է, մենք դա գիտենք: Հանրապետական կուսակցությունը Սերժ Սարգսյանն է, որի դիրքորոշումը, ըստ էության, շատ չի տարբերվում Լևոն Տեր-Պետրոսյանի տեսակետից՝ հիմնված հողատվության, «հող՝ խաղաղության դիմաց» կամ «հող՝ ենթադրյալ կարգավիճակի դիմաց» բանաձևի վրա: Սա շատ ու շատ խոցելի տեղեր ունի, դա չքննարկենք:
Դաշնակցությունը, մի կողմից, հանդես է գալիս հող չտալու տեսանկյունից, բայց մյուս կողմից՝ ՀՀԿ-ի հետ մաս է կազմում ղեկավարող կոալիցիային: Բայց այստեղ կարևոր հանգամանք կա. ներկա ընտրական համակարգը տեղ չի տալիս գաղափարական վեճի: Այդ «ռեյտինգային» կոչված քվեարկությունը, որի համաձայն՝ կուսակցությունները, ըստ էության, տեղամասերում առաջադրելու են մարդկանց, և ընտրողները, ըստ էության, ընտրելու են անձանց, թաղի բնակիչ անձանց են ընտրելու, իրենք չեն ընտրելու գաղափարախոսությունների հիման վրա: Սա շատ խորամանկ, ես կասեի՝ նենգ ընտրական համակարգ է, որը էության մեջ մեծամասնական է, որովհետև ընտրելու են ինչ-որ անհատների, բայց որի տված ձայները գնալու են կուսակցությունների, այսինքն՝ սա գաղափարական պայքարը չէ: Եթե մի տեղամասում, որտեղ ներկայացված կլինեն, ասենք՝ 5 կուսակցություն և ամեն կուսակցություն 10 հոգի կներգրավի ընտրապայքարի մեջ, ես չեմ պատկերացնում՝ ինչպե՞ս են 50 հոգի հնարավորություն ունենալու արտահայտվել ինչ-որ հարցի շուրջ, հետևաբար, ցավոք սրտի, գաղափարական պայքար չի լինելու, և այդ փաստն էլ մնալու է շատ ավելի ձևական:
– Ինչո՞վ եք բացատրում քաղաքական դաշտի ապագաղափարականացումը:
– Կարծում եմ՝ մի շարք հանգամանքներ կան: Առաջին հանգամանքն այն է, որ մեր փորձը ցույց տվեց՝ ընտրությունները տեղի չեն ունենում գաղափարական հենքի վրա. կուսակցությունը կամ անհատը կարող է ընտրական պայքարի ժամանակ խոստումներ տալ կամ տեսակետներ ասել և հետո գալով իշխանության՝ անել լրիվ հակառակը կամ ոչինչ չանել: Մենք դա տեսել ենք, օրինակ, ներկա նախագահի վարքագծում: Չկա այն մեխանիզմը, որը կապահովի թեկնածուների խոստումների կատարման հետևողականությունը: Օրինակ, Սերժ Սարգսյանն ասում էր, որ պիտի կառուցվի Իրան-Հայաստան երկաթգիծը: Հիմա ակնհայտ է, որ այն չի կառուցվելու, այն ժամանակ էլ ակնհայտ էր, որ չի կառուցվելու, բայց ստացվեց, որ ընտրողներին խաբեցին, կամ մի կողմից ասել, որ մենք չենք զիջելու, բայց գնալ ու Կազանի փաստաթուղթ ստորագրել: Ընտրողը պարզ հասկանում է դա, այդ պատճառով էլ չի ծանոթանում նախընտրական ծրագրերին: Երկու տարբեր բաներ են այն, ինչ կասվի նախընտրական շրջանում և այն, ինչ կարվի ընտրություններից հետո: Մյուս պատճառն այն է, որ կա խորը հիասթափություն և պարզապես հոգնածություն: Կոնկրետ Ղարաբաղի հարցը այսօրվա ընտրողի համար նույն սրությամբ չի դրված, ինչ որ առաջ էր, որովհետև այսօրվա ընտրողը շատ ավելի խրված է կենցաղային խնդիրների մեջ, նրա համար Ղարաբաղի հարցն այսօր առավելապես կարևորվում է «մեր տղերքը քիչ զոհվեն» տարբերակով: Մյուս կողմից՝ այս խոսակցությունները հող տալու մասին կոտրում են ժողովրդին, ժողովուրդն ասում է՝ եթե ի վերջո պիտի տան, այս տառապանքն ինչի՞ համար է: Դրա համար էլ այս հարցը, ցավոք սրտի, մղվել է հետին պլան: Ընդհանրապես հիմա ներքաղաքական լուրջ հարցերն էլ հետին պլան են մղվել:
– Իսկ այդ բանավեճը՝ հող տալ-հող չտալ, փոխզիջումների գնալ-չգնալ, պահպանել ստատուս-քվոն, թե գնալ խաղաղության, օրինակ, այն տարբերակով, որ Տեր-Պետրոսյանն է առաջարկում, պե՞տք է լինի ընտրական քարոզարշավի համատեքստում:
– Միանշանակ պետք է լինի, բայց այս ընտրական օրենսգիրքը դրա հնարավորությունը չի տալիս: Եթե լիներ այն ձևով, ինչ, օրինակ, Միացյալ Նահանգներում է՝ կուսակցությունները իրենց ներքին ընտրապայքարի միջոցով իրենց արժանավոր թեկնածուներն են ունենում և հետո բերում են 10-15 հոգի, բանավեճ է գնում առցանց, ուղիղ եթերով, դա իսկապես կլիներ արժանավոր մարդու տեսակետ, հարց ու պատասխան և այլն: Բայց ես նշեցի՝ նոր ընտրական համակարգը չի տալու դրա հնարավորությունը, նույն կուսակցության մարդիկ նույն տեղամասում իրար դեմ են պայքարելու և դրանք լինելու են մի քանիսը կամ տասնյակից ավելի: Ո՞նց է դա տեղի ունենալու, ի՞նչ տեսակետներ են արտահայտելու: Դա հնարավոր չի զուտ ֆիզիկական կամ կազմակերպական առումով:
– Նույն իշխանությունը սահմանադրական այս փոփոխությունները, կառավարման խորհրդարանական մոդելին անցնելու որոշումը արդարացնում է հետևյալ բացատրությամբ, որ այս համակարգը թույլ կտա բյուրեղացնել քաղաքական համակարգը, որովհետև կուսակցությունները ստիպված են դաշինքներ կազմել ընտրություններին ավելի հաջող մասնակցելու համար:
– Մի խոսք կա՝ սատանան մանրուքների մեջ է: Սա պսեվդո-խորհրդարանական համակարգ է, սա խորհրդարանական համակարգ չի: Սա մեծամասնական համակարգ է, մենք 13 մեծամասնական ընտրատարածք ունենք, որովհետև այդ մարդիկ ընտրվելու են մեծամասնական սկզբունքով, անձ է ընտրվելու: Օրինակ, եթե Արա Պապյանը առաջադրվի որևէ տեղամասում, մարդիկ ընտրելու են Արա Պապյանին, պարզապես Արա Պապյանին առաջադրող կուսակցությունը վերջում կստանա Արա Պապյանի ձայները, եթե Արա Պապյանը ինքը չընտրվի և չգնա խորհրդարան: Տեսեք՝ ինչ խորամանկություն են անում կուսակցությունները. մեկ տասնյակից ավելի թեկնածուներ են դնում, որպեսզի փոշիացնեն ձայները անգամ իրենց ընտրողների միջև, այս մարդիկ աշխատեն ձայներ բերել կուսակցությանը, կուսակցության համամասնական ցուցակով կուսակցական բյուրոկրատիան անցնի խորհրդարան, և չանցնեն այն մարդիկ, ովքեր պայքարում են դրա համար: Դա դիտավորյալ մտածված է՝ ինչպես անեն, որպեսզի առավելագույնի հասցվի վարչական ռեսուրսի օգտագործումը և հակառակը՝ որևէ գաղափարական պայքար չլինի: Այլ բան, եթե լիներ, օրինակ, կանադական համակարգով, որտեղ ամեն մի ընտրատեղամասում կուսակցություններից յուրաքանչյուրը մեկ թեկնածու է առաջադրում, և այնտեղ ընդհանրապես 3-4 կուսակցություն է լինում, այդ դեպքում 3-4 հոգի կարող էին ընտրատեղամասում բանավեճ ծավալել և լիներ գաղափարական պայքար: Իսկ մեզ մոտ, նախ, դեռ չգիտենք՝ քանի կուսակություն և դաշինք կառաջադրի թեկնածու մեկ ընտրատեղամասում, ամենայն հավանականությամբ՝ դրանք 6-7-ը կլինեն, բայց այստեղ ուրիշ խնդիր կա՝ կուսակցությունը ոչ թե մի հոգի է առաջադրում, այլ ինչքան ուզենա՝ անսահմանափակ քանակությամբ: Նման անհեթեթություն չկա աշխարհում: Սա գաղափարական պայքար չէ, որովհետև եթե գաղափարական պայքար լիներ, նույն կուսակցության ներկայացուցիչները պիտի արտահայտեին նույն գաղափարը և սկզբունքները, հետևաբար անհեթեթություն կլիներ նույն կուսակցությունից 2 և ավելի թեկնածու դնելը: Ասում է՝ «ես այս կուսակցությունում ունեմ մի հատ վալոդ, մի հատ ճլե, մի հատ կոլոտ, դրանց կդնեմ տեղամասերում, իրենք ձայներ կհավաքեն, չեն անցնի, կուսակցությունը կանցնի, հետո ես նրանց լավություն կանեմ, տարբեր բիզնես քվոտաներ կտամ»: Այս դեպքում տեսնում ենք, որ սա թաղային հեղինակությունների և փողի տոպրակների պայքար է լինելու:
– Բայց դա միայն ընտրակա՞ն համակարգի հարց է, թե՞ նաև քաղաքական մշակույթի հարց, որովհետև ամեն դեպքում մեզ մոտ չկա գաղափարական, սկզբունքային բանավեճ:
– Այո, ես դրա համար էլ նշեցի դա: Տեսեք, օրինակ, Դաշնակությունը և Հանրապետականը կոալիցիա են կազմում: Դաշնակցությունը սոցիալիստական կուսակցություն է, իսկ հանրապետականների վարած քաղաքականությունը այսօր վայրի կապիտալիզմի քաղաքականություն է, բայց մարդիկ կոալիցիա են կազմում իրար հետ: Հետո մեզ մոտ ակնհայտ է, չէ՞, որ մարդիկ կուսակցության անդամ են դառնում՝ անգամ չառաջնորդվելով գաղափարական հիմնադրույթներով: Օրինակ՝ Հովիկ Աբրահամյանը կուսակցական ղեկավար կազմի մեջ էր, հիմա դուրս եկավ, ասում է՝ ես տարաձայնություններ ունեմ կուսակցության հետ: Իհարկե, դա ծիծաղելի է:
– Դաշնակցության ու Հանրապետականի դեպքում գոնե կարող ենք ասել, որ պահպանողական երկու կուսակցություններ ինչ-որ ընդհանրություններ ունեն, բայց ի՞նչ ընդհանրություններ ունեն, օրինակ, Պարույր Հայրիկյանը, Սեյրան Օհանյանը, Վիկտոր Դալլաքյանը և Արամ Գ. Սարգսյանը:
– Այս դեպքում գաղափարական ընդհանրություն չէ, այստեղ նպատակի ընդհանրություն է, այսինքն՝ դաշինքները ձևավորվում են մի սկզբունքով՝ նպատակի շուրջ, իսկ նպատակը իշխանափոխությունն է կամ հնարավորինս շատ ձայն հավաքելը: Բոլորի հետ էլ կարելի է համագործակցել, եթե դա հնարավորություն կտա ձայներ բերել: Մենք տեսնում ենք՝ մարդիկ ովքեր, ինչպես ասում են, իրար աչքով աչք չունեին, այսօր դաշինք են կազմում: Դա լավ կյանքից չէ: Մեր երկրում դասական առումով կուսակցություններ չեն ձևավորվել: Եթե դասական առումով կուսակցություն լիներ, այսօրվա պատկերը չէր լինի. վարչապետը՝ Կարեն Կարապետյանը, վերջերս է դարձել կուսակցության անդամ, ինչպե՞ս իրեն ընտրեցին ՀՀԿ խորհրդի անդամ:
– Կուսակցության առաջին փոխնախագահն է:
– Դա ծիծաղելի է: Մարդը նոր է կուսակցական դարձել: Դաշնակցությունը գոնե հետևում է դրան՝ ինչ-որ ցենզեր կան, X պաշտոնի համար որոշակի ժամանակահատված պիտի կուսակցության անդամ լինես, որոշակի աստիճաններով պիտի բարձրանաս: Իսկ այստեղ մարդը մեկ ամսվա կուսակցական է և արդեն կուսակցության փոխնախագահն է: Սա ցույց է տալիս, որ ՀՀԿ-ն կուսակցություն չէ, դա ինչ-որ արհմիություն է կամ միություն, ասոցիացիա, բայց դա գաղափարի հետ կապ չունի, և մենք տեսնում ենք, որ կուսակցության ներսում տվյալ անձի դիրքը պայմանավորված է իր պաշտոնով. վարչապետ ես՝ փոխնախագահ ես, հետո հրաժարվում ես վարչապետի պաշտոնից, արդեն կուսակցական էլ չես: Կամ ի՞նչ է նշանակում այն, որ նոր նշանակված նախարարները (Արմեն Ամիրյանը, Վիգեն Սարգսյանը և այլոք) դարձան հանրապետական: Ինչի՞ համար է դա: Ուզում եմ հիշեցնել, որ անգամ Հիտլերի ձևավորած առաջին կառավարության մեջ (կարծեմ մինչև 1938 թիվը) ոչ կուսակցական նախարարներ կային: Նշանակում է՝ հասել ենք հիտլերյան վիճակին, որ անգամ անկուսակցական նախարար չենք հանդուրժում և ստեղծում ենք պսեվդո-խորհրդարանական կառույց, որտեղ իրական իշխանությունը կուսակցապետի ձեռքում է: Մենք կառուցում ենք կուսակցապետություն: Պարզապես ի տարբերություն ԽՍՀՄ-ի, որտեղ միակուսակցական համակարգ էր, հիմա ձևականորեն կողքից մի քանի կուսակցություններ կան:
Լուսանկարը՝ PanARMENIAN Photo-ի
