Ղարաբաղյան բանակցային գործընթացում առաջացած փակուղային իրավիճակը, որն ի վերջո հանգեցրեց Ադրբեջանի ռազմական հարձակմանը, Ղարաբաղյան հարցում Հայաստանի՝ դեռ հակամարտության առաջին տարիներից որդեգրած անորոշ մոտեցման հետևանքն է: Հայաստանի իշխանությունները լուրջ չեն վերաբերվել իրավունքին, այն դրույթներին, որ ամրագրվել են Անկախության հռչակագրում, Հայաստանի սահմանադրության մեջ Արցախյան հիմնախնդրի վերաբերյալ, մինչդեռ քաղաքականությունը սկսվում է իրավունքի՛ց:
«Առաջին լրատվական»-ի հետ հարցազրույցում այսպիսի կարծիք հայտնեց Ռազմավարական և ազգային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն, քաղաքագետ, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվ մասնակիցներից և կազմակերպիչներից Մանվել Սարգսյանը՝ անդրադառնալով Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախության հռչակմանը, որ տեղի է ունեցել ուղիղ 25 տարի առաջ՝ 1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին:
«Արցախը՝ որպես անկախ պետություն, հռչակել է իր անկախ պետությունը: Կա՛մ պիտի այդ որոշումով մի պետություն ստեղծվեր, կա՛մ եթե Հայաստանը հրաժարվել է 1989 թ. որոշումից (Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին,- Ա.Ս.), բնական է՝ ՀՀ-ն իր ճանապարհով է գնում, ԼՂՀ-ն՝ իր ճանապարհով: Ընդամենը մնացել է այդ լղոզված դրույթը (1989 թ. դեկտեմբերի 1-ի որոշումը,-Ա.Ս.) Հայաստանի սահմանադրության, Անկախության հռչակագրի մեջ: Ինչո՞ւ է մնացել՝ չես հասկանում: Կարծում եմ՝ մարդիկ լուրջ չեն վերաբերվել, ասել են՝ սրանք ոչ մի նշանակություն չունեցող բաներ են, քաղաքականությունը լրիվ ուրիշ բան է: Չեն հասկացել, որ Քաղաքականությունը սկսվում է իրավունքի՛ց. սկզբից դու հստակեցնում ես իրավունքը, հետո պայքարում այդ իրավունքի համար: Եթե չես հստակեցնում, ինչո՞վ ես զբաղված»:
Մեր զրուցակցի խոսքով՝ դեռ 1990-ականների սկզբից դրվածքները շատ անորոշ են եղել թե՛ ղարաբաղյան հիմնախնդրի բանակցային գործընթացում, թե՛ Հայաստան-Լեռնային Ղարաբաղ հարաբերությունների և թե՛ Արցախի ճանաչման խնդրի վերաբերյալ: 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) Ազգային խորհուրդը համատեղ նիստում որոշում կայացրին Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին, բայց հետո գործընթացներն այլ ճանապարհով գնացին. Հայաստանում անկացվեց հանրաքվե ԽՍՀՄ-ից անկախանալու մասին՝ նախկին խորհրդային Հայաստանի սահմանների շրջանակներում, Լեռնային Ղարաբաղն իր հերթին արդեն առանձին հանրաքվե պիտի աներ և անկախություն հռչակեր:
«1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին հռչակվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը,- հիշում է Մանվել Սարգսյանը,- բնական է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը պիտի վերաբերմունք ցույց տար, բայց ոչ մի վերաբերմունք չեղավ, սա շատ հետաքրքիր բան է. չի ճանաչվել, չի նշվել ոչ մի տեղ: 1991 թ. դեկտեմբերի 25-ին, երբ ստեղծվել է ԱՊՀ-ն, այդ ԱՊՀ-ի պայմանագրում Լեռնային Ղարաբաղի հարցը ընդհանրապես որևէ կերպ չի նշվել, Հայաստանը նույն վերաբերմունքն է ցույց տվել Ադրբեջանին, ինչ ցուցաբերել է մնացած ստեղծված պետություններին. ճանաչվել է սուվերենությունը, գոյություն ունեցող սահմանները: Եվ այս պայմաններում զարգացումը եղավ այդ անորոշության մեջ»:
Այդ անորոշությունը, քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանի կարծիքով, հետագայում սկսել է շատ մեծ դեր խաղալ, մասնավորապես՝ Հայաստանի կողմից Արցախի ճանաչման խնդիրը հակադրվել է Ղարաբաղյան հարցի շուրջ բանակցային գործընթացին, առաջ է քաշվել մի թեզ, թե Հայաստանի կողմից ԼՂՀ-ն ճանաչելն անիմաստ է դարձնում բանակցային գործընթացը:
«Հայաստանը որդեգրեց մի մոտեցում, որ պետք է միջազգային հանրության, Մինսկի խմբի կողմից առաջարկված մոտեցումով առաջ գնալ: Մադրիդյան սկզբունքներում արդեն հստակեցվեց, որ Ղարաբաղի ստատուսի խնդիր գոյություն ունի, բայց առաջնային չէ. ինչ-որ հարցեր կլուծենք, դրանից հետո ստատուսի խնդիրը կդրվի:
Այստեղ էականն այն է, որ միջազգային հանրությունն է Ադրբեջանի առաջ դրել այդ խնդիրը, որ Ադրբեջանը պիտի ինքնորոշման իրավունքը ճանաչի: Եթե ճանաչի, Ղարաբաղի ժողովուրդն ինչ-որ ժամանակ կունենա այդ իրավունքն իրացնելու որևէ կերպ՝ պլեբեսցիտ, ռեֆերենդում. դրա դիմաց Ադրբեջանը կստանա ինչ-որ տարածքներ: Միջազգային հանրությունն է տվել այս մոդելը, Հայաստանն ինքը իր մոդելը չի դրել, համաձայնել է, և, փաստորեն, պիտի հաներ Հայաստանի կողմից ճանաչման խնդիրը, որ ընդուներ միջազգայինը:
Այդպես էլ անպտուղ գնաց, որևէ բան չփոխվեց, բայց եկանք պատերազմի: Երբ եկանք պատերազմի, արդեն հարցերը ծագեցին՝ ինչքանո՞վ էր ճիշտ այդ մոտեցումը, ինչո՞ւ եկանք պատերազմի: Եվ շատերը պնդում են, որ հենց այդ մոտեցումը բերեց պատերազմի: Ես էլ եմ կարծում, որ դա այդպես էր: Ինչո՞ւ. որովհետև իրավունքները տրված էին Ադրբեջանին»,- գործընթացն այսպես մեկնաբանեց քաղաքագետը:
Այս տեսանկյունից Մանվել Սարգսյանը համոզված է, որ քաղաքականությունն ընդհանրապես սկսվում է իրավունքից, իրավունքի ճանաչումից և հստակեցումից: Հայաստանն ու Արցախը պիտի արմատապես վերանայեն իրենց մոտեցումը Ղարաբաղյան հարցի վերաբերյալ՝ նոր տարրեր մտցնելով հայկական կողմի դիրքորոշման մեջ, և պետք է հետ վերցնել այն իրավունքները, որ տասնամյակների ընթացքում տրվել էին Ադրբեջանին, և որոնք թույլ էին տալիս Ադրբեջանին ուժ կիրառելու Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ:
«Պիտի փոխենք բանակցային թեման, բանակցային սկզբունքները: Այսօր կարգավորման մասին ոչ ոք չի խոսում, խոսվում է ինչ-որ նոր ռեժիմ ստեղծելու մասին: Այո՛, պետք է նոր ռեժիմ ստեղծել ու պարտադրել Ադրբեջանին հարգել 1994-95 թթ. պայմանագրերը: Սա արդեն նոր մոտեցում է: Եվ, իհարկե, ինտենսիվացնել աշխատանքը ճանաչման ուղղությամբ, որովհետև ճանաչումն ընդհանրապես փոխում է էությունը: Եթե ժամանակին չէին հասկանում՝ դա ինչ է, անընդհատ ասում էին՝ եթե ճանաչեք, կռիվ է լինելու, բայց կյանքը ցույց տվեց, որ կռիվը եկավ առանց ճանաչելու:
Սրանք լուրջ հարցեր են, որ պետք է քննարկել՝ փոխե՛լ խնդրի էությունը. այն, ինչ նշմարվել է 94-ին, այդ բովանդակությունը պիտի փոխվի»,- ասաց քաղաքագետը:
