«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Գլոբալիզացիայի և տարածաշրջանային համագործակցության վերլուծական կենտրոնի ղկավար, քաղաքագետ Ստեփան Գրիգորյանը:
-Ինչպե՞ս եք գնահատում վերջին մի քանի օրերին սահմանին տիրող իրավիճակը և արդեն խաղաղ բնակիչների նկատմամբ ոտնձգությունը. Արդյո՞ք սա մեկ տարուց ավել մեկնարկած հիբրիդային պատերազմի դրսևորման հերթական փուլն է, և սա պարզապես Մակ-ի գագաթաժողովից առաջ երկու երկրների արտգործնախարարների հանդիպմանը նախորդող հերթական ակտիվացո՞ւմնն էր, թե՞ մենք գործ ունենք բոլորովին նոր իրավիճակի, նոր պատճառների և նոր միտումների հետ:
–Իմ կարծիքով՝ Ադրբեջանի, ի դեմս Ալիևի, այսպիսի դրսևորումների պատճառները թարմացել են, նոր տարրեր կան, և մենք տեսնում ենք ծանր, լարված վիճակ: Այսօր պետք է հասկանանք մեկ բան. Ղարաբաղի հարցում Ադրբեջանի դիրքորոշումը փոխվել է: Մենք դա նկատել ենք 2012թ.-ից, բայց դեռ չէինք կարող ասել՝ դա ֆիքսված քաղաքականություն էր, թե ոչ: Ադրբեջանը այսօր սկսեց նախապայմանային քաղաքականություն վարել Ղարաբաղի հարցում: Մինչ այդ դա չի եղել, չենք կարող ասել, որ իրենք ասում էին՝ զորքերը դուրս բերեք Ղարաբաղի շրջակա տարածքներից, հետո կխոսենք: 2012-ից հետո փոփոխվեց, նրանք սկսեցին առաջ մղել այդ հարցը, բայց դա հետևողական քաղաքականություն չդարձավ: Այս վերջին դեպքերը ցույց են տալիս, որ Ալիևը դեմ է բանակցությունները վերսկսելուն, քանի որ իրենք անցել են նոր քաղաքականության՝ նախապայմանների քաղաքականության:
-Ինչի՞ հիման վրա է Ալիևն սկսել արդեն իրեն ուժեղ զգալ, որ այսպիսի նոր՝ նախապայմանների լեզվով է խոսում:
-Տարբեր գործոներ կան, նույնիսկ Ռուսասատանի գործոնը ես չեմ բացառում, բայց գլխավորն այն է, թե ինչեր փոխվեցին, որոնց հետ Ալիևը կապում էր իր հույսերը: Ալիևը ինչու է պարբերաբար լարվածություն մտցնում և՛ հայ-ադրբեջանական, և՛ ղարաբաղաադրբեջանական սահմաներում. պատճառներից մեկն այն է, որ Ալիևն ուզում է միջազգային հանրությանն ասել, որ Ղարաբաղի հարցը լուծված չէ. Սիրիայի և Ուկրաինայի խնդիրների ֆոնին Ղարաբաղի հարցն այդքան էլ կարևոր չէ միջազգային հանրության համար, և ինքն ուզում է հիշեցնել այդ մասին:
–2011թ-ից ի վեր փորձ է արվում առավել ինտենսիվորեն լարվածությունը թեժ պահել հայ-ադրբեջանական սահմանին: 2010թ-ից հետո մենք երկարաձգեցինք ռուսական ռազմաբազայի տեղակայության պայմանագիրը 49 տարով: Այդ պայմանագրում նաև փոփոխություն արվեց, որի համաձայն՝ Ռուսաստանը պարտավորվում է Հայաստանի սահմանների անվտանգությունը պաշտպանել ցանկացած ագրեսիայից: Ինչո՞ւ է լռում Ռուսաստանը:
-Ակնհայտ է, որ հայ-ադրբեջանական սահմանի լարվածությամբ Ադրբեջանն ուզում է ցույց տալ, որ սա հայ-ադրբեջանական կոնֆլիկտ է, ոչ թե Ղարաբաղի ինքնորոշման հետ կապված: Չեմ բացառում, որ ռազմական բազայի հետ կապված մեր պայմանագրի երկարաձգելը, այդ ֆունկցիաները Ռուսաստանին տալը հակառակ դեր խաղաց ինչ-որ չափով: Եթե դուք մի համակարգին եք տալիս ամբողջը, նրան տալիս եք նաև լուծման հնարավորություններ:
Վերջին ժամանակներում ավելացան նաև մի քանի այլ գործոններ: Հենց դրա հետ է կապված Ալիևի հոգեվարքային վիճակը: Ալիևը Թուրքիայի հետ շատ ու շատ հույսեր էր կապում, Թուրքիայի ծանր վիճակը հիասթափեցրեց նրան, Ալիևը հասկացավ, որ այն «ստավկան», որ ինքը դնում էր Թուրքիայի աջակցության վրա, այդ թվում նաև Ղարաբաղի հարցի հետ կապված, օդ ցնդեց, հիմա մեկը լինի Թուրքիային աջակցի:
-Եվ հիմա ո՞ւմ վրա է ուզում դնել նոր «ստավկան»՝ Ռուսաստանի՞:
-Այո, Ալիևը գնում է այլ տեղ: Թուրքիայի ծանր վիճակում հայտնվելու գործոնը նրան ծանր հոգեբանական վիճակի մեջ գցեց:
Նոր գործոններից մեկն էլ այն է, որ երբ Ալիևն ուզեցավ ուժեղացնել իր իշխանությունը, և սկսեց ձերբակալել մարդու իրավունքների պաշտպաններին, քաղաքական, հասարակական գործիչներին, չէր պատկերացնում, որ ամբողջ աշխարհն իր դեմ դուրս կգա, չէր պատկերացնում, որ Եվրախորհրդարնում կարող են որոշում ընդունել, որ ԵՄ-ն սկսի սանկցիաներ կիրառել Ադրբեջանի դեմ:
-Բայց չասենք ամբողջ աշխարհը, Ռուսաստանը կարծես այդ ամբողջ աշխարհի մեջ չէ:
-Վերջերս Վարշավայում էի: 4 օր շարուանակ լսում էի քննադատություններ Ադրբեջանի վերաբերյալ ԵԱՀԿ երկրների ներկայացուցիչների կողմից:
–Բայց դա ի՞նչ է տալիս մեզ: Վերջին իրադարձություններից հետո ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները հանդես են գալիս հայտարարությամբ և հարկ են համարում ընդգծել, որ չեն կարողանում որոշել, թե ով է նախահարձակ եղել: Այսինքն՝ մենք հերթական անգամ դիրքորոշման փոփոխություն չենք տեսնում:
-Ոչ միայն Եվրամիության, Եվրախորհրդի մակարդակով, նաև հիմա ԵԱՀԿ-ի մակարդակով ընդհանուր մթնոլորտը Ադրբեջանի շուրջ բացասական է: Մինսկի խումբը զգույշ է իրեն պահում, դա իմ կարծիքով վատ է, փորձում են ցույց տալ, որ օբյեկտիվ են, միջնորդ են, բայց կա նաև այլ գործոն, որը բացասական աշխատեց և՛ մեզ համար, և՛ Ադրբեջանի. կան ԱՄՆ-Ռուսասատան հակասություններ, և դա անդրադառնում է: Ադրբեջանը հասկացավ, որ չի ստացվի բոլորին ուղղել մեր դեմ, միասնական դիրքորոշում չեն ունենա՝ կա՛մ հօգուտ մեզ, կա՛մ հօգուտ իրենց:
-Ստացվում է, որ այդ հակասությունները Ադրբեջանի համար ձեռնտու եղան:
-Այո:
–Այդ դեպքում ի՞նչ պետք է անի մեր դիվանագիտությունը: Ինչպե՞ս եք գնահատում, օրինակ, մեր արտգործնախարար Էդուարդ Նալբանդյանի գործուեությունը, մասնավորապես այն, որ նա Նյու Յորքում ՀԱՊԿ համանախագահների հետ հանդիպմանը բարձրացրել է սահմանային լարվածության հարցը: Որքանո՞վ է բավարար մեր արտգործնախարարի ակտիվությունը այս հարցը Մակ-ի ամբիոնից առաջ քաշելու հարցում:
-Ներողություն եմ խնդրում, բայց այսօրվա սահմանային լարվածության սրումը արտգործնախարարների մակարդակով լուծվող հարց չէ: Նա չի կարող կանխել այսօրվա պրոցեսը և Ադրբեջանի հարձակումները, քանի որ դրանք կապված են մեծ հարցերի հետ՝ օրինակ՝ ԱՄՆ-Ռուսաստան հարաբերությունների հետ, Թուրքիայի ծանր վիճակի հետ: Այս նոր փուլն այլ դրդապատճառներ ունի, և դա չի լուծվի արտգործնախարարների մակարդակով: Այստեղ պատասխանը պետք է տրվի ավելի բարձր մակարդակով՝ օրինակ՝ նախագահի մակարդակով, և ինչ-որ չափով դա տրվեց:
ՀՀ նախագահը հայտարարեց, որ մենք ենք լինելու պատժիչ սուրը, եթե այլընտրանք չլինի, և նմանատիպ մի հայտարարություն արեց նաև տարեսկզբին, ասելով, որ Հայաստանն իրեն իրավունք է վերապահում հասցնելու ասիմետրիկ կանխարգելիչ հարվածներ: Հունվարից մինչ օրս նման թեժ փուլեր եղել են, բայց ասիմետրիկ կանխարգելիչ հարվածներ կարծեք թե չէին հասցվում, միչև նախօրեին Աղդամի հատվածում հայկական զինուժի հուժկու հակահարվածը: Կարո՞ղ ենք ասել, որ Հայաստանն էլ է նոր, ակտիվ փուլի անցնում:
-Նախ դա ցույց է տալիս, որ լրջությունը Հայաստանում հասկացան, մի բան են սովորական, պրովոկացիոն կերպով զինադադարի խախտումները կամ դիվերսիոն խումբ ուղարկելը, մեկ այլ բան է, երբ որ խաղաղ բնակիչներին հատուկ խփում ես սպանելու համար և ծանր, մեծ տրամաչափի զենքից:
Նախկինում մենք այդպես բացահայտ չէինք ասում, բայց հիմա նախագահը նշեց, որ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի անբաժան մասն է: Ես կարծում եմ դա կապված է հենց Ադրբեջանի նախապայմանային քաղաքականության հետ: Այնքան լուրջ է, որ մենք պետք է հասկանանք, որ սա սովորական, պարբերաբար ընթացող լարվածություն չէ: Ալիևը ծանր հոգեբանական իրավիճակում է: Նրա քայլերը վկայում են, որ նա տրամաբանորեն չի քայլ անում, այլ սառը դատելով հարվածում է: Նա կորցրեց ԵՄ-ի միջոցով, Մինսկի խմբի միջոցով, Թուրքիայի միջոցով այս հարցը լուծելու իր հնարավորությունը, հիմա հասկանում է, որ եթե 10-20 տարի այսպես շարունակվի, Ղարաբաղի հարցը դեֆակտո լուծված է:
-Տեսակետ կա, որ Ալիևը Ռուսաստանի միջոցով շատ լավ հնարավորություն ունի այդ հարցը լուծելու, որքանո՞վ է հնարավոր, որ Ռուսաստանը կարող է Ղարաբաղը Ադրբեջանին նվեր տալ ԵՏՄ-ին անդամակցելու դիմաց:
–Այո՛, իրատեսական է, այնպես, ինչպես Ղարսի դեպքում եղավ: Ռուսաստանը միշտ իր շահերով է շարժվում: Հայ ժողովրդի մեջ կա ստերեոտիպ, որ Ռուսաստանը Կովկասում միշտ Հայաստանի շահերով է շարժվում, այդպես չէ, պետք է հարգել Ռուսաստանին:
-Երբ որ մեր երկրի նախագահը հայտարարում է, որ եթե այլընտրանք չլինի, մեքն ենք լինելու պատժիչ սուրը, և չի բարձրացվում մեր երկրի անվտանգության երաշխավորի, դաշնակից պետության հարցը, կարո՞ղ ենք ասել, որ այսօր մենք նաև պաշտոնական մակարդակում հույսներս կտրել ենք դրսի երաշխավորներից:
-Ինչ-որ չափով այո: Պարզ է, Ռուսաստանն իր շահերից ելնելով կշարժվի, ինչ-որ պահի մեր շահերը կհամընկնեն, ինչ-որ պահի չեն համընկնի:
-Իսկ ո՞ւր մնացին համաձայնագրերը:
-Համաձայնագրերը միայն մեկ նպատակ ունեն. սահմանափակել մեր ազատությունը: Օրինակ՝ Եվրասիական միություն մենք մտանք, չտեսանք ոչ մի բան, քանի որ Ռուսաստանը մեզ կանչում էր ոչ թե իր շուկան բացելու մեզ համար, այլ ավելի մոտեցնելու: Մեր սխալները պետք չէ բարդել Ռուսաստանի վրա, բայց հիմա պետք է լինել շատ ուշադիր: Այս փուլը այլ փուլ է: Ալիևը գնում է մինչև վերջ, փորձում է մեսիջներ ուղարկել Ռուսաստանին. գլխավոր մեսիջն այն չէ, որ Ալիևն ասում է՝ ես էլ կարող եմ դառնալ Եվրասիական տնտեսաան միության անդամ: Գլխավոր մեսիջն այն է, որ Ռուսաստանին ասում է՝ ռազմաբազան բերեք դնենքն Ադրբեջանում, ռադիոլոկացիոն համակարգ, դա կյանքի պես պետք է մեր տարածաշրջանում:
Այո՛ մենք վտանգի մեջ ենք, և դա պետք է հասկացվի և՛ իշխանության կողմից, և՛ հասարակության կողմից: Ես մի քանի առաջարկ ունեմ, օրինակ՝ ցույց տալու համար, որ մենք լրջացած ենք, Վեհափառը կարող է նախաձեռնել 1-ին, 2-րդ և 3-րդ նախագահների հանդիպում, այնտեղ կլրջանան: Այս քայլով կարող է համախմբել հասարակությանը:
-Կարծում եք՝ հնարավո՞ր է: Դուք ներքին դաշտի քայլեր եք առաջարկում:
-Այո՛, և դա շատ կարևոր է: Իսկ դրսի քայլերից շատ կարևոր են կետային հարվածները:
-Մեզ ո՞ւր կարող են տանել այս կետային հարվածները, արդյո՞ք սպառնալիք չկա, որ սա կդառնա պատերազմի առիթ:
-Առանձին դեպքերում կետային հարվածներն ավելի կարևոր են, քան ամենաթողության մատնելը: Եթե դու կետային հակահարված չտաս, ավելին՝ կարող է նույնիսկ խփենք քաղաքացիական բնակավայրերին, որտեղ որ բնակչություն չկա, բնակչությանը չես վնասի, բայց ցույց կտաս, որ դու կարող ես հասնել իրենց բնակավայրեր, որպեսզի սթափվեն:
-Այսինքն՝ նախահարձակ լինելը դուք ճի՞շտ եք համարում:
–Այո՛, դա զսպիչ մեխանիզմ է:
-Առաջիկայում նախատեսվում է երկու երկրների նախագահների հանդիպում:
-Նախագահների հանդիպումն անիմաստ եմ համարում, մինչև ուժդ ցույց չտաս:
-Առաջիկայում պատերազմ հնարավո՞ր է, թե ոչ:
-Այո՛: Ոչ մի դադար էլ չի լինի, քանի որ Ալիևը կորցրեց բանակցային և միջազգային մեխանիզմներով հարցը լուծելու շանսերը: Նա մեկուսացման փուլի մեջ է գտնվում, հասկանում է, որ ոչ մի ազդեցության լծակ չի աշխատելու: Պարզ է՝ կգնա ամեն ինչի: Լարվածությունն ավելանալու է, Ղարաբաղի հարցի լուծման այլ փուլ ենք մտնում:
