«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ԱԺ պատգամավոր, ՀՀՇ վարչության անդամ Ալեքսանդր Արզումանյանը:
-Պարոն Արզումանյան, Էրդողանը հայտարարել է, որ Հայաստանի համար մեր դուռը դեռ բաց է, եթե այսպես կոչված` Ցեղասպանության կամ Արցախի բռնազավթման հարցում դրական քայլեր լինեն, ապա պատրաստ ե՞նք ցանկացած տիպի համագործակցության: Վերջին շրջանում Էրդողանի հայտարարությունները շատ հակասական են, նա քննադատում է Հռոմի պապին, հակաժողովրդավարական որակում Եվրախորհրդարանի ընդունած բանաձևը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ, մյուս կողմից` նահանջի քայլեր անում՝ ասելով՝ պատմությունը թողնենք պատմաբաններին: Այս գործընթացները որքանո՞վ են հեռացնում հաշտեցումը երկու ժողովուրդների:
-Ճիշտն ասած, ես այդքան էլ հակասական չէի համարի նրա արտահայտությունները: Շատ ոչ ադեկվատ հայտարարություններ են, և ծաղրուծանակի առարկա են դառնում, որովհետև արդեն ողջամտության սահմանը խախտող արտահայտություններ են: Ինչ-ինչ փորձեր կատարում է՝ հավանաբար ցույց տալու, որ դեռևս պատրաստ է քննարկումներ անցկացնել, բայց այդ հայտարարության մեջ երկու այնպիսի նախապայման է դրված, որ անհնար է պատկերացնել որևէ հայաստանյան կառավարություն համաձայն լինի նման ձևակերպումների հետ: Նախ՝ ինչ ասել է Ցեղասպանության գործընթաց. սա Հայաստանի խնդիր չէ, սա ողջ հայության խնդիրն է և ընդհանրապես, մարդկության խնդիր է, որովհետև մարդկության դեմ հրեշավոր հանցագործություն է կատարվել և պետք է համապատասխան արձագանք լինի, իսկ այդ հայտարարություններով նա թերևս ի ցույց է դնում այսօրվա թուրքական կառավարության ոչ ադեկվատությունը և համաշխարհային զարգացման ընդհանուր հոսանքից դուրս գտնվելը: Այնպես որ, դա թերևս նպաստում է, որ որոշ երկրներ վերանայում են իրենց մոտեցումը Թուրքիայի նկատմամբ:
-Իսկ այս գործընթացները որքանո՞վ են հայ-թուրքական հարաբերությունների հնարավոր կարգավորումը հեռացնում իրարից:
-Հայաստանը և Թուրքիան այնքան են հեռացել իրարից, որ թերևս դժվար է պատկերացնել, որ որևէ լրացուցիչ քայլ է պետք, որ էլ ավելի հեռացվեն: Մենք չունենք դիվանագիտական հարաբերություններ, մենք չունենք ընդհանրապես որևէ հարաբերություն և` բարելավելու հետ կապված բոլոր փորձերը մերժվել են հենց Թուրքիայի կողմից: Հիշենք չարաբաստիկ արձանագրությունները, որոնք այստեղ մեծ քննադատության արժանացան նաև մեր կողմից, այնուամենայնիվ, այդ քայլից անմիջապես հետո Թուրքիայի իշխանությունները բազմիցս հայտարարել են, որ կապում են հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավումը ԼՂ-ի խաղաղ կարգավորման հետ, ավելին՝ օկուպացված տարածքների պայմաններ դնելով և այլն: Այնպես որ, այս պահին խոսել հարաբերությունների բարելավման մասին դժվար է, բայց վստահ եմ, որ գալու է ժամանակը, երբ Թուրքիան ոչ միայն ճանաչելու է Հայոց ցեղասպանությունը, այլ նաև Հայաստանի հետ կառուցողական երկխոսության մեջ է մտնելու:
-Եվրախորհրդարանի ընդունած բանաձևից հետո հաջորդ քայլը շատերը սպասում են ՌԴ-ից և ԱՄՆ-ից: Արդյոք այս տարի Օբամայի ելույթից ակնկալիքներն ավելի՞ն են: Հնարավո՞ր է բեկումնային լինի Օբամայի ելույթը:
-Շատ լուրջ ճնշում կա Օբամայի վրա երկու կողմից: Գիտենք, որ Թուրքիան պատվիրակություն է ուղարկել, որպեսզի կանխի «ցեղասպանություն» բառի հնարավոր օգտագործումը, ինչպես նաև Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատում բանաձևի քվեարկությունը, և հենց նույն Օբամայի ադմինիստրացիան այսօր երկու մասի է բաժանված: Կան մարդիկ, որոնք վստահ են, որ անհրաժեշտ է օգտագործել և ի վերջո, իրականացնել այն խոստումը, որ ընտրվելուց առաջ Օբաման արել էր, երկրորդ՝ ավելի պրագմատիկ խումբը, որը գտնում է, որ Թուրքիան դեռևս շարունակում է մնալ կարևորագույն ստրատեգիական գործընկեր և դա կարող է վնասել հարաբերություններին, մանավանդ, որ Թուրքիայում ամերիկյան ռազմաբազան կարևորագույն դերակատարություն ունի Միջին Արևելքում ընթացող գործողությունների սպասարկման առումով, իսկ Թուրքիան բազմիցս հայտարարել է, որ կարող է նույնիսկ վերանայել այդ պայմանավորվածությունները: Այդ առումով շատ բարդ իրավիճակում է: Կարծում եմ՝ դեռևս հնարավորություն կա, որ այդ բառն օգտագործվի, բայց մի քանի օր մնաց, կապրենք, կտեսնենք: Այստեղ կարևոր է նշել, որ ամեն տարի՝ ապրիլի 24-ին, Օբաման անում է հայտարարություն: Չի եղել բացառություն, ամեն տարի օգտագործվում են խստագույն ձևակերպումները, ընդհուպ մինչև «մեծ եղեռն» բառակապակցությունը՝ բացի ցեղասպանություն բառից, և մենք ամեն տարի դժգոհում ենք, պահանջում ենք, որ էլ ավելին անի և վիրավորվում ենք, որ չի անում:
Սակայն նույն ՌԴ-ն, որի գործող նախագահն արդեն 15 տարի է իշխանության է՝փոքր ընդմիջումներով, երբևէ որևէ կոնտեքստում հայոց ցեղասպանության մասին չի խոսել, իսկ վերջին ասուլիսի ժամանակ ընդամենը ասաց, որ հուսով է , որ Թուրքիան և ԵՄ-ն ձևեր կգտնեն այդ խոչընդոտը հաղթահարելու համար: Այնպես որ, մենք չենք պահանջում մեր կարևորագույն և ստրատեգիական գործընկերոջից, և դա նորմալ ենք ընկալում, որ որևէ գործողություն չի արվում՝ հիշատակելով, որ 95-ին դեռևս Ելցինի կառավարության օրոք ընդունվել է դումայի՝ ցեղասպանությունը դատապարտող որոշում և դրանով բավարարված ենք, բայց չգիտես ինչու, բավարարված չենք, որ Ռեյգանն է ժամանակին ստորագրել հրաման ճանաչման մասին, եղել են այլ հիշատակումներ:
–Ի՞նչ եք կարծում, Պուտինը ապրիլի 24-ին կգա՞ Հայաստան, թե վերջին րոպեին կհիվանդանա: Գալիպոլիի ճակատամարտի միջոցառմանը ՌԴ-ն բարձր մակարդակով կներկայանա: Սա Ռուսաստանի վարած երկդիմի քաղաքականության հետևա՞նք է:
-Չէի ասի երկդիմի, Ռուսաստանը տապոռային քաղաքականություն է վարում: Ռուսաստանն այսօր պատերազմ է հայտարարել ողջ քաղաքակիրթ աշխարհին, որևէ քաղաքակիրթ երկրի հետ հարաբերություն չունի, գտնվում է պատժամիջոցների տակ և այստեղ յուրաքանչյուր երկիր, որը կարող է օգտակար լինել Ռուսաստանին թե՛ տնտեսական, թե՛ քաղաքական կապիտալ ձեռք բերելու առումով, Ռուսաստանը կարևորում է: Եվ այդ առումով մենք գիտենք, որ Ռուսաստանը ոգևորված է, որ Հյուսիսային Կորեայի դիկտատորը գալիս է մայիսի 9-ին Մոսկվա և հպարտանում դրանով: Թուրքիան շատ կարևոր ստրատեգիական գործընկեր է Ռուսաստանի համար, ինչպես և եղել է 100 տարի առաջ:
Այն, որ Ռուսաստանն իր շահից ելնելով կարող է ռուս-թուրքական զոհասեղանին բերի ողջ հայ ժողովուրդը, դրանում որևէ մեկը կասկած չունի: Ուղղակի, յուրաքանչյուր իշխանություն գիտակցում է, թե ինչ զգուշավորությամբ մենք պետք է կառուցենք մեր հարաբերությունները ռուսական իմպերիայի հետ:
-Արդեն հայտնի է, որ Նազարբաևն ու Լուկաշենկոն ապրիլի 24-ին ներկա չեն լինելու Երևանում: ԵՏՄ անդամակցության կողմնակիցները հայտարարում էին, թե դա մեզ քաղաքական ու տնտեսական անվտանգության երաշխիքներ է տալիս, մինչդեռ հիմա տեսնում ենք, որ դրանք ի չիք են դառնում, և անգամ այդ գործընկերությունը չկա:
-Ստորագրման պահից էլ դրանք ի չիք էին դարձել: Մենք հենց սկզբից էլ զգուշացնում էինք: Այն, որ Նազարբաևը չի գալիս, հասկանալի է, իսկ Լուկաշենկոն համարվում է մեր լավ բարեկամը, շատ ենք տարբեր մակարդակներով ու առիթներով հայտարարում, որ Բելառուսը մեր կարևոր գործընկերն է: Ոչ միայն չի գալիս Երևան, այլև վիրավորում է՝ նույն օրն այցելելով հարևան Վրաստան, որտեղից Երևան մեքենայով մի քանի ժամ է: Բայց նա դրա ժամանակը չի գտնում, ինչը մի փոքր դեմարշային բնույթ է կրում: Սա ցույց է տալիս, որ բացի զուտ իմիտացիոն գործընթացներից, ԵՏՄ-ն իրենից որևէ բան չի ներկայացնում ոչ տնտեսական, ոչ էլ առավել ևս քաղաքական առումներով:
-Պարոն Արզումանյան, հայտնի է, որ Բակո Սահակյանը ևս չի լինելու ապրիլի 24-ին Երևանում: Ըստ տարբեր մեկնաբանությունների, Վլադիմիր Պուտինը, կամ այլ գերտերություններն են արգելել, քանի որ չկարգավորված խնդիր գոյություն ունի: Ինչպիսի՞ն է Ձեր տեսակետն այս հարցում:
-Նախ, անընդունելի է, որ պարոն Սահակյանը չմասնակցի այդ միջոցառումներին: Մշտապես ԼՂՀ նախագահները նման միջոցառումներին մասնակցել են: Ես դեռ հույս ունեմ, որ կվերանայվի այդ որոշումը: Պարտադիր է, որ ԼՂՀ նախագահը լինի Հայաստանում: Այս ասեկոսեների մասին որևէ բան չգիտեմ, բայց մեր փոփոխվող աշխարհում ամեն բան ի հայտ է գալիս ի վերջո: Ցանկացած գաղտնիք բացահայտվում է: Եթե նման բան կա, և Վլադիմիր Պուտինն իրեն արդեն թույլ է տալիս թելադրելու, թե ով գա, ով չգա, սա շարունակությունն է այն շատ վատ տենդենցի, որ մեզ այլևս ընկալում են որպես ընդամենը վասալային պետություն Ռուսաստանի համար: Գալու է պահը, երբ շնորհակալ ենք լինելու, որ թույլ տան մեր նախագահներին մասնակցել նման միջոցառման, կամ հարցնելու ենք, թե կարելի՞ է նշել այս կամ այն հայկական տոնը կամ հիշատակման արարողությունը, և Պուտինի օգնականների մակարդակով որոշեն: Սա անընդունելի և մերժելի մոտեցում է, ես հույս ունեմ, որ Բակո Սահակյանն իր պատվավոր տեղը կունենա այդ միջոցառումների ժամանակ:
-Օրերս ՌԴ ԶՈՒ գլխավոր շտաբի պետ Գերասիմովը հայտարարեց, որ եթե Արևմուտքը շարունակի պատժամիջոցները Ռուսաստանի դեմ, ապա հետխորհրդային տարածքում գոյություն ունեցող չկարգավորված հակամարտությունները կարող են ապասառեցվել: Ինչպե՞ս եք գնահատում այս հայտարարությունը, արդյոք սա սպառնալիք ու շանտաժ չէ ուղղված նաև մեզ:
-Սա բացահայտ շանտաժ է և ցույց է տալիս, թե ինչպիսի ոչ ադեկվատ վիճակում է գտնվում ռուսական քաղաքական էլիտան: Այս հայտարարությունը գալիս է լրացնելու այն հայտարարությանը, որը մի քանի շաբաթ առաջ արվեց Բաքվում, որ պատրաստ են նոր զինատեսակներ ուղարկել և 100 լրացուցիչ տանկ պետք է մատակարարի Ռուսաստանն Ադրբեջանին: Ի դեպ, դա գալիս է ավելացնելու այն թիվը, որն արդեն իսկ Ադրբեջանն ունի: Մենք գիտենք, որ Եվրոպայում սովորական սպառազինությունների մասին պայմանագրով հաստատված առաստաղն Ադրբեջանի համար բազմիցս գերազանցվել է, բազմիցս մենք բողոքել ենք տարբեր միջազգային կառույցներում: Բոլոր միջազգային փորձագետները բազմիցս Ադրբեջանին ի ցույց են դրել այդ փաստը, իսկ հիմա, ի լրումն դրա, Ռուսաստանը շարունակում է զենքի նոր խմբաքանակներ մատակարարել Ադրբեջանին: Այդ զենքի պատճառով է պատերազմի վերսկսումը դառնում ռեալ: Ամեն ինչ անում է դրա համար Ռուսաստանը: Այստեղ ամենահետաքրքրականն այն է, որ նման հայտարարություն անում է ՌԴ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետը, իսկ Պուտինն իր ուղերձում ռուս ժողովրդին բողոքում է, որ Իսրայելը, որ զենք է մատակարարում Ուկրաինային, այդ զենքով ռուս զինվորներ են զոհվում: Սա երեսպաշտության գագաթնակետ կարելի է համարել, երբ մարդը զենք է մատակարարում Ադրբեջանին, որը ռմբակոծում է իր ռազմավարական գործընկերոջ տարածքը, և նույն մարդը դժգոհում է, որ այլ երկիր, որտեղ ինքը զորք չունի, ուրիշ մի երկիր զենք է ուղարկում, և փաստորեն խոստովանում է, որ ռուսական զորքը պայքարում է այնտեղ և աջակցում է անջատողականներին: Այո, սրանով աշխարհին ասվում է, որ, գիտեք ինչ, Ռուսաստանի ողջ շառավղով պատերազմներ ենք սարքելու և ձեզ այնքան գլխացավ բերենք, որ մտածեք մեզ հանգիստ թողնելու մասին: Սրանք վտանգավոր զարգացումներ են:
-Ապրիլի 24-ի առաջ որքանո՞վ էր մեզ պատիվ բերում ավելացնել քաղբանտարկյալների թիվը՝ ի դեմս «Հիմնադիր խորհրդարանի» անդամների ձերբակալությունների: Արդյոք նրանք այդքան մեծ վտա՞նգ էին ներկայացնում իշխանությունների համար, և խնդիրը ապրիլի 24-ին ակցիաները կանխելն էր:
-Ընդհանրապես, գեթ մեկ քաղբանտարկյալի առկայությունը պատիվ չի բերում որևէ երկրի, և մենք որ մշտապես խոսում ենք, որ տարբերվում ենք Ադրբեջանից, և այդպես է իրականում, մատնանշում ենք, որ մեզ մոտ ժողովրդավարական բարեփոխումներն ընթանում են, այնուամենայնիվ, և մենք փորձում ենք քաղաքակիրթ երկիր ստեղծել: Բայց մենք գիտենք, որ քաղբանտարկյալներ ունենք դեռևս Շանթ Հարությունյանի և իր ընկերների ձերբակալման պահից: Հիմա դրան եկան լրացնելու «Հիմնադիր խորհրդարանի» անդամները: Ճիշտն ասած, ես էլ այդպիսի մեծ վտանգ չեմ տեսնում, և ըստ հայտարարությունների, խաղաղ ցույցերի մասին էր խոսքը, բայց թերևս այդ մտահոգությունն էլ հասկանալի է: Ապրիլի 24-ն իր խորհուրդն ունի, և այդ սևեռվածությունն ինձ համար էլ է անհասկանալի, ինչու հենց ապրիլի 24-ին: Ի վերջո, կարելի էր ապրիլի 26-ից, կամ մայիսի 9-ից՝ Շուշիի ազատագրման օրվանից սկսել, մանավանդ շատ խորհրդանշական կլիներ, որ Շուշին ազատագրողներից Ժիրայր Սեֆիլյանն այդ օրը պայքարի է դուրս գալիս: Դա ավելի ընկալելի կլիներ: Կարևորն այն է, որ ես դատապարտում եմ ցանկացած քաղբանտարկյալի առկայություն և կարծում եմ, որ օր առաջ պետք է ազատ արձակվեն նրանք, սա պարտադիր պայման է, իսկ նրանց գործողություններին գնահատական տալն իմ գործը չէ:
