Այս ապրիլի 24-ին նշվում է Հայոց Ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցը: 1915 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին, Օսմանյան կայսրության զինվորները սկսեցին արտաքսել և կոտորել նախ հայ տղամարդկանց, ապա մնացած հայ ժողովրդին:
Ի վերջո, 1.5 միլիոն մարդ, երեք քառորդը Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության, սպանվեց 1915-1921 թվականները: Չնայած դիվանագետների և հումանիստների կատարած աշխատանքին ՝ այս ցեղասպանության մասին պատմությունն աննշան ուշադրության արժանացավ միջազգային մամուլում, իսկ աշխարհի լռությունը հանգեցրեց նրան, որ Ադոլֆ Հիտլերին թվաց, որ նա ևս կմնա անպատիժ:
1984 թվականի ամռանը Դանա Ուոլրաֆը և իր ամուսինը այցելեցին Արևմտյան Հայաստանի Բալուի քաղաքը, որը ներկայիս Թուրքիայի կազմում է:
Այնտեղ նա տեսավ ջրաղացներ և հողեր, որոնք ժամանակին պատկանել են իր նախնիներին մորական կողմից, որոնք ստիպված փախչել են, երբ 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության զինվորները կոտորում էին քրիստոնյա հայերին: Մոտ 70 տարի անց, Ուոլրաֆը հանդիպել է թուրք կնոջը, ով այժմ ջրաղացի սեփականատերն է և աշխատում է այդ հողում, որը նա նկարագրել է իր «Like Water on Stone» գրքում:
Ուոլրաֆն ունի իր ընտանիքի պատմությունը, իսկ հերոսները այս անմոռանալի չափածո վեպում հորինված են: Պատմությունը պատմվում է հինգ տարբեր տեսանկյուններից՝ 13-ամյա հայ երկվորյակներ Շահենի և Սոսիի, իրենց ավագ քրոջ Անահիտի, նրանց կրտսեր քրոջ Մարիամի և արծիվ Ardziv-ի կողմից, ով վերևից դիտում էր ամենն, ինչ կատարվել է: Պատմություն պատմողները կոտորածի վերապրածներն են ու վկաները:
Յուրաքանչյուրը գործում և արձագանքում է յուրովի: Հինգամյա Մարիամը փորձում է հասկանալ, թե ինչ է կատարվում: Նրա եղբայր Շահենը, ով իրեն զգում է օտար իր ընտանիքում, երազում է ապրել իր հորեղբոր հետ Ամերիկայում և այնտեղ կրթություն ստանալ: Սոսին գոհ է իր ընտանիքից, բայց երբ սիրահարվում է, նա էլ սկսում է չենթարկվել իր խիստ ծնողներին: Տասնիննամյա Անահիտը արդեն ամուսնացած է քրդի հետ, սպասում է իր առաջնեկին և փորձում առաջնորդել Սոսիին իր սիրո ճանապարհին: Ardziv-ը արդեն ունեցել է կորուստ խոյակներով մարդկանց ձեռքից (ենթադրաբար թուրքերից): Հաշվի առնելով իր պատմողի դերը՝ նա վկա է Հայոց Ցեղասպանության, ինչպես նաև ակտիվ մասնակից մանուկների փրկման:
Ուոլրաֆը հետազոտում է ընտանեկան դինամիկան, ինչպես նաև այն պատճառները, թե ինչու երեխաների հայրը հրաժարվում է թույլ տալ Շահենին մեկնել Ամերիկա և իր ընտանիքին հեռանալ, երբ այլ հայ ընտանիքներ արդեն իսկ իրենց ճանապարհին էին դեպի Հալեպ և Բեյրութ: Հայրը երաժիշտ է, որի խումբը կազմված է հայ քրիստոնյաներից և մահմեդական քրդերից ու թուրքերից, անկեղծորեն հավատում է, որ երեք խմբերը կարող են մնալ միասին և միասին աշխատել ի շահ իրենց համայնքների և Օսմանյան կայսրության: Ինչպես Ցեղասպանության շատ զոհեր, նա կարծում է, որ «դա չի կարող տեղի ունենալ այստեղ»:
Շահենը համարում է իր հորը «հիմար» և հոր ու որդու հակամարտությունը նկարագրվում է գրքում: Գրքի ձևաչափը փորձում է շատ չխորանալ բռնություն գործադրելու մեջ՝ ապահով հեռավորության վրա պահելով այն երիտասարդ ընթերցողներից, այլ ընդգծում է երիտասարդ հերոսների հուզական արձագանքները, իսկ արծվի զուգահեռ պատմությունը ընդգծում է ինչպես կորստի զգացումը, այնպես էլ գոյատևելու բնազդը, երբ երեխաները իրենց ճանապարհն են անցնում դաժան լեռնային լանդշաֆտով:
«Like Water on Stone»-ը մաս է կազմում այս երբեմնի անտեսված հոլոքոստին առնչվող աճող գրականության: Արամ Բաղդասարյանի «Մոռացված հրդեհը», որը հրատարակվել է 2002 թվականին, հիմնված է հեղինակի մեծ հորեղբոր փորձի վրա, ով փախել է Արևմտյան Հայաստանից Պոլսով՝ 1915 թվականին իր ընտանիքի մի քանի անդամների սպանությանը ականատես լինելուց հետո: Դավիթ Խերդյանի «Ճանապարհը տնից» (1995) գրվել է որպես իր մոր հուշեր, երբ նա փախչում էր Օսմանյան կայսրությունից իր ընտանիքի հետ:
Խերդյանի գիրքը 11 տարեկան և ավելի բարձր ընթերցողների համար է և ստացել է Newbery Honor Book մրցանակը, որը տրվում է Ամերիկյան գրադարանային ասոցիացիայի կողմից երեխաներին ականավոր գրավոր ժառանգություն թողնելու համար:
Թարգմանությունը՝ Interpress.am-ի
