Օրերս ռուսական վարձույթ դուրս եկավ թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի «Սպի» ֆիլմը՝ Հայոց ցեղասպանության մասին: Ֆիլմի գլխավոր հերոսը Նազարեթն է, ով հրաշքով փրկվել է թուրքական ջարդերից, բայց կորցրել է խոսելու կարողությունը: Նազարեթը փնտրում է իր երկվորյակ դուստրերին: Որոնումները նրան տանում են փախստականների ճամբար, որտեղ տեսնում է սովից մահացող իր հայրենակիցներին: «Նեզավիսիմայա գազետա» թերթի թղթակիցը զրուցել է Ֆաթիհ Աքինի հետ այն մասին, թե ինչպես է նրա ֆիլմը փոխել աշխարհը:
Որոշ քննադատներ իրենց գրախոսություններում այնքան էլ բարեհաճ չէին ֆիլմի նկատմամբ. օրինակ, Ձեզ մեղադրում են նրանում, որ դուք լիարժեք պատմական դրամայի փոխարեն նկարել եք գրեթե արկածախնդրային ֆիլմ: Միգուցե նրանք ինչ-որ բան բա՞ց են թողնում:
Ես նկարել եմ ֆիլմ, որը ուզում էի նկարել և որը ուզում էի տեսնել: Հայոց ցեղասպանությունը հեշտ թեմա չէ, և այդ հարցում մարդիկ ունեն սեփական կարծիքը և սեփական ակնկալիքները: Կարծում եմ, որ իմ ֆիլմը շփոթության մեջ է գցում հենց այն պատճառով, որ չի արդարացնում այդ ակնկալիքները: Այստեղից էլ գալիս են բացասական գրախոսությունները: Եվ դա վերաբերում է տարբեր երկրների մարդկանց. չկա նման բան, երբ մի երկրում ֆիլմը բոլորին դուր է եկել, մյուսում՝ ընդհակառակը, ո՛չ: Բայց ես համոզված եմ, որ այդ պատմական ժամանակաշրջանի մասին իմ տեսությունը և դրա մասին պատմելու իմ մեթոդները ազնիվ են և ճշմարիտ: Եվ եթե ֆիլմը դիտեք՝ առանց նախապես ինչ-որ բան ակնկալելու, միանգամայն այլ տպավորություն կլինի: Ես պատմող եմ և միևնույն ժամանակ կինեմատոգրաֆիստ, և ես ցեղասպանության պատմությունը վերապատմել եմ գլխավոր հերոսի պատմության միջոցով՝ այն թարգմանելով կինոյի լեզվով, այնպես, ինչպես հուշել է բնազդս: Եվ եթե շուրջս բոլորը հարձակումներ են գործում ֆիլմի վրա, ի՞նչ կարող եմ ես ասել: Նշանակում է՝ աշխարհում կան չլուծված խնդիրներ, և ինձ, անկեղծ կասեմ, այդպիսի աշխարհը դուր չի գալիս: Իմ դիրքորոշումն ինձ անկեղծ է թվում և ճշմարիտ, այնպես որ, այդ նրանք ճիշտ չեն (ծիծաղում է):
Հենց այդ պատճառո՞վ էր Ձեզ համար կարևոր նկարել այդ ֆիլմը. որպեսզի փոխե՞ք իրավիճակը:
Այո՛, և ինձ արդեն դա հաջողվել է: Իմ ֆիլմը ցուցադրվել է Թուրքիայում: Առաջին ֆիլմը ցեղասպանության մասին՝ նկարված ծագումով թուրք մարդու կողմից: Չգիտեմ ինչ և ինչպես կփոխվի հետագայում, բայց փաստը մնում է փաստ. դա արդեն անբեկանելի է:
Սարսափելի՞ չէր ընդհանրապես նման ֆիլմ նկարելը, չխոսենք էլ այն Թուրքիայում ցուցադրելու մասին:
Եթե ես վախենայի, ապա ֆիլմ չէի նկարի: Ես հաշվարկել եմ բոլոր ռիսկերը, և այժմ արդեն չեմ կարող այդքան ազատ զբոսնել Ստամբուլի փողոցներով, ինչպես որ կարող էի ֆիլմի ցուցադրությունից առաջ: Նախկինում, օրինակ, ես շատ ժամանակ էի անցկացնում տեղի սրճարաններում և ռեստորաններում, այժմ դա հնարավոր չէ: Դա այն գինն է, որը ստիպված էի վճարել, բայց այդ ամենը ես կանխատեսել էի դեռ նախքան կսկսեի «Սպի»-ի վրա աշխատել: Այնպես չի եղել, որ ես մի օր արթնացել եմ և գիտակցել. «Գրողը տանը, ի՞նչ եմ ես արել»: Ես հենց սկզբից հիանալի հասկանում էի, որ առաջիկա 10 տարիներին Թուրքիայում ինձ անվտանգ չեմ կարող զգալ:
«Սպի»-ի ժանրը սահմանել մեկ բառով այնքան էլ հեշտ չէ. Դա և՛ պատմական դրամա է, և միաժամանակ շատ անձնական ընտանեկան պատմություն, և անգամ ռոուդ մուվի: Դուք ինքներդ ո՞ր կատեգորիայում կդասեիք այդ ֆիլմը:
Ես փորձել եմ նկարել վեսթերն, իհարկե, ոչ թե ձևով, այլ ավելի շուտ բովանդակությամբ: Ցանկացած դասական վեսթերն պատմում է Ամերիկայի գրավման մասին, թե ինչպես էին սպիտակ կովբոյները սպանում հնդկացիներին՝ նրանց հողերը վերցնելու համար: Սակայն նվաճում նշանակում է նաև էմիգրացիա, մարդկանց գաղթ, ինչպես Մայքլ Չիմինոյի «Դրախտի դարպասներ» ֆիլմում: Երբ ես ուսումնասիրում էի ցեղասպանության պատմությունը, իմ գլխում պատկերվում էին վիզուալ կերպարներ վեսթերններից՝ ավազի տեսարաններ, անապատով ընթացող գնացքներ:
Ձեր կինեմատոգրաֆիայում նման աշխատանք դեռ չէր եղել: «Սպի»-ն իսկական էպոս է ձեր նախորդ, բավականին կամերային ֆիլմերի համեմատությամբ: Այս առումով Ձեզ համար՝ որպես ռեժիսոր, ի՞նչ նոր բան կար:
Ամենաշատը ինձ դուր եկավ այն, որ ստիպված էի աշխատել անցյալի որոշակի պատմական ժամանակաշրջանի հետ: Նման բան նախկինում ես չեմ արել. իմ նախկին բոլոր ֆիլմերում գործողություններն ընթանում են մեր օրերում: Եվ դրանք ես կարող էի նկարել որտեղ պատահի: Այստեղ արդեն առաջին անգամ ստիպված էի մտածել յուրաքանչյուր կադրի շուրջ և յուրաքանչյուր դետալի շուրջ՝ փորձելով զգալ ժամանակաշրջանը: Դա նման էր պատմության դասերի, ֆիլմն ինձ համար դարձավ ինքնատիպ քննություն այդ առարկայից:
Այսինքն, կարելի է ասել, որ Դուք լուրջ պատմական ուսումնասիրություններ եք անցկացրել:
Այո՛, ես դրանից հսկայական հաճույք էի ստանում, քանի որ այնքա՜ն նոր բան իմացա և այնքա՜ն սովորեցի:
Հերոսները խոսում են միանգամից մի քանի լեզուներով. ֆիլմում հնչում է և՛ անգլերեն, և՛ թուրքերեն, և՛ հայերեն, և՛ գերմաներեն: Եվ այս լեզվական տաբերությունները, ինձ թվում է, ֆիլմը հասկանալու համար կարևոր դետալներ են: Ռուսաստանում ֆիլմը կցուցադրվի կրկնօրինակմամբ: Ձեզ չի՞ անհանգստացնում, որ հնչյունավորումից հետո ֆիլմը ինչ-որ բան կկորցնի:
Ինձ թվում է՝ դրա հետ պետք է պարզապես հաշտվել: Ինչպե՞ս բաց թողնել երեխային, երբ նա մեծանում է: Գալիս է մի պահ, երբ դա պետք է պարզապես ընդունել և թույլ տալ, որպեսզի նա շարունակի ապրել իր կյանքը:
Ապշեցնում է ոչ միայն լեզուների առատությունը, այլև, Ձեզ համար դարձյալ անսովոր, հերոսների և գործողությունների վայրերի մեծ քանակությունը: Ինչպե՞ս դա հաղթահարեցիք այդպիսի պատկառելի թիմի հետ և ինչպե՞ս էիք ընտրում նկարահանման վայրերը:
Մենք նկարահանումներ արել ենք բառացիորեն ամբողջ աշխարհում. Հորդանանում, Մալթայում և Կուբայում, Գերմանիայում, Կանադայում. դա մեծ ճանապարհորդություն և արկածախնդրություն էր: Եվ ամեն անգամ՝ նոր դերասաններ: Ավելի ճիշտ, գլխավոր դերակատար Թահար Ռահիմը մշտապես ներկա էր, բայց ամեն օր հանդես էին գալիս նոր կերպարներ, ընդհանուր առմամբ ավելի քան 100 մարդ: Ինձ համար դա իսկական մարտահրավեր էր, քանի որ ես սովոր եմ ֆիլմեր նկարել երկու գործող անձով, որոնք նստած են մի սենյակում, զրուցում են, թմրանյութ ընդունում, սեքսով զբաշվում. ու վերջ (ծիծաղում է):
Ֆիլմում քիչ չեն հղումները Աստվածաշնչին: Վերցնենք հենց գլխավոր հերոսի անունը՝ Նազարեթ…
Ֆիլմում իսկապես քիչ չեն արքետիպական, դավանական տարրերը: Շատերը վերցված են գրականությունից, օրինակ, Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա Լեռան 40 օրը» ցեղասպանության մասին հայտնի գրքից: Նայեք դրա անվանումը՝ «40 օր»: Այն բացարձակապես աստվածաշնչյան է: Եվ հենց «Սպի»-ի սյուժեում էլ, չնայած այդպիսի պատմություն միանգամայն կարող է իրականում էլ պատահել, ինչ-որ աստվածաշնչյան բան կա: Եվ ես, անկասկած, խաղացել եմ դրա հետ և իմաստային, և՛ անգամ վիզուալ առումով:
Դուք ասում էիք, որ «Սպի»-ն սիրո, մահվան և սատանայի մասին ձեր եռապատման եզրափակիչ մասն է: Այդ ցիկլում առաջինը սիրո մասին «Գլխով պատին» ֆիլմն էր: Երկրորդը՝ «Դրախտի եզրին»՝ մահվան մասին: Ստացվում է, որ «Սպին» սատանայի՞ մասին է: Ի՞նչը կամ ո՞վ է ֆիլմում սատանան:
Սատանան վախն է, վախը ճշմարտությունից, վախը Հայոց ցեղասպանության մասին խոսելուց: Դրա համար էլ գլխավոր հերոսը համր է: Թուրքիայում մինչ օրս դեռ ժխտում են ցեղասպանության փաստը. հենց դա էլ ինձ դրդեց նկարել ֆիլմը: «Սեր, մահ, սատանա» եռապատումը եռապատում է Թուրքիայի մասին, դրա օգնությամբ ես ինքս ուսումնասիրեցի և ինձ համար բացահայտեցի այդ երկիրը, նրա հետ որոշակի կապ հաստատեցի: Ժամանակակից Թուրքիայի շատ խնդիրների պատճառը ընկած է այնտեղ՝ 1915-1923թթ. ընկած ժամանակահատվածում՝ հենց այն ժամանակահատվածում, երբ տեղի են ունենում «Սպի»-ի գործողությունները:
Ես գիտեմ, որ Մոսկվա կատարած Ձեր այցի ընթացքում հանդիպել եք հայկական եկեղեցու առաջնորդի հետ: Ինչպե՞ս անցավ հանդիպումը, և ինչպիսի՞ն է այդ կողմի վերաբերմունքը Ձեր ֆիլմի նկատմամբ:
Ամեն ինչ հիանալի անցավ: Ինձ մի փոքր վհատեցնում է այն, թե արդյունքում ուր հասցրեց ինձ այդ ֆիլմը: Որովհետև դու պատրաստվում ես նկարահանումների, ասում ես «Մոտոր», «Ստոպ, նկարահանված է», և մտածում, որ դրանով ամեն ինչ վերջանում է: Բայց հանկարծ ֆիլմում պատմվող պատմությունը քեզ հասցնում է ամենաանսպասելի վայրերը: Եվ ահա դու արդեն խոսում ես եկեղեցու սպասավորների հետ: Պարզվեց, որ ֆիլմը շատ կարևոր է մեծ թվով մարդկանց համար: Եվ դա չի կարող չհուզել: Ես նման բան չէի սպասում, բայց՝ ինչու՞ ոչ:
