Օգոստոսյան լարվածության օրերը, որ թեժացրին իրավիճակը հայ-ադրբեջանական ճակատում, ըստ էության, ցավալի կորուստների կողքին, ունեցան նաև ընդհանուրի, Հայաստանի, պետականության համար դրականը: Հայաստանի հասարակությունը համախմբվեց արտաքին վտանգի առաջ: Բայց համախմբումը, ըստ էության, տեղի ունեցավ գաղափարի շուրջ՝ բանակին աջակցելու կամ առնվազն չխանգարելու գաղափարի: Եվ այս աջակցությունը տվեց իր արդյունքը. Բանակը, օգտվելով այդ համախմբումից, կատարեց իր գործը, այն գործը, որի համար կոչված է, որի համար ձևավորված է, որի համար հարկատուները իրենց միջոցները հատկացնում են բանակին:
Այսինքն՝ տեղի ունեցավ պետական կենսունակության, պետական օրգանիզմի առողջ կենսագործունեության մի փոքր դրվագ, սակայն ամբողջական դրվագ: Այդպիսին պետք է լինի պետական օրգանիզմի կենսագործունեությունը ընդհանուր առմամբ: Այսինքն՝ հասարակությունը պետք է համախմբվի պետական օրգանիզմի այս կամ այն մասին աջակցելու կամ չխանգարելու գաղափարի շուրջ, ինչից օգտվելով էլ պետական կառույցները պետք է կատարեն իրենց գործառույթները, ապահովեն հասարակության ու պետության անվտանգությունը, բարեկեցությունը, կայունությունն ու զարգացումը:
Դա է պետությունը, այդպես է ապահովվում ցանկացած պետության կենսագործունեություն, դա է պետականության գաղափարի հիմքը: Սակայն, դրա համար անհրաժեշտ է, որ այդ պետության կառավարումն իրականացնող «էլիտաները» ապահովեն հասարակության այդ տրամադրությունների համար բավարար միջավայր: Ոչ միշտ է, որ դա ապահովում է արտաքին վտանգը: Այդ վտանգի դեպքում մենք կարող ենք առավելագույնը ականատես լինել նրան, ինչ օգոստոսին՝ համախմբում բանակին աջակցելու կամ չխանգարելու գաղափարի շուրջ: Մինչդեռ պետական մյուս կառույցներին, երկրի կայունության, զարգացման համար պատասխանատու մյուս պետական մարմիններին աջակցելու կամ չխանգարելու գաղափաի շուրջ հասարակական համախմբման համար հարկավոր են այլ պատճառներ, առիթներ. ներքին բնույթի: Իսկ դա պետք է ապահովի իշխանությունը:
Հայաստանում, սակայն, չկա այդպիսի իշխանություն, որը հասարակությանը կապահովի ոգեղեն վերելքի, ոգևորվածության առիթներով կամ խթաններով, իրական, ոչ արհեստական-քարոզչական առիթներով կամ խթաններով: Արհեստական-քարոզչականը ավելի վանում է հասարակությանը պետությունից, բաժանող, հիասթափեցնող ազդեցություն է ունենում: Մինչդեռ օգոստոսյան օրինակը ցույց տվեց, որ Հայաստանի հասարակության մեջ պետական մտածողության և պետական կենսագործունեության հակվածության պոտենցիալը լիուլի է, միայն թե ընձեռվեն այն իրացնելու, գեներացնելու առիթներ, ձևավորվի պարարտ հող: Այդ հողից է, որ անկախության մոտ երկու տասնյակ տարիների ընթացքում իշխանություն կոչված խմբերը զրկել են հասարակությանը, թույլ չեն տվել հասարակությանը իրացնել պետականության պոտենցիալը:
Օգոստոսյան իրավիճակը սրել է այս հարցը. կա՛մ, ի վերջո, Հայաստանում այս ոգևորությանը կդառնա ավելի լայն գործողությունների հիմք, հնարավորություն կտա նոր իրավիճակ և տրամադրություն ձևավորելու հասարակության շրջանում և օգտագործելու առկա պոտենցիալը, կա՛մ մենք կվերադառնանք մսխման ամենօրյա ռեժիմին:
Այստեղ շատ մեծ նշանակություն ունի և՛ իշխանությունների պահվածքը, որոնց մասով, պետք է արձանագրենք, որ առանձնապես ոչ մի հույս և ակնկալիք լինել չի կարող, և՛ մեծ նշանակություն ունի քաղաքական մյուս ուժերի պահվածքը, որոնք ևս էլիտա են ըստ կոչման և կոչված են այս առումով մեծ դերակատարության: Սակայն ակնհայտ է նաև, որ ներկայումս հայաստանյան քաղաքական ուժերը ադեկվատ չեն առկա հրամայականներին: Դրա մասին է վկայում այն, որ հայաստանյան քաղաքական ուժերը այսօր, այս իրավիճակում անգամ գործում են իրենց ավանդական մտածողության ծիրի մեջ և շարունակում են կառչած մնալ այն արհեստածին օրակարգերին, որ ըստ էության թելադրվել են իշխող համակարգի կողմից և սնուցվում են իշխող համակարգի կողմից, պարզապես այդ համակարգի հակառակ երեսից, որտեղ ԲՀԿ-ն է:
Ներկայումս հայաստանյան հասարակությունը օգոստոսյան ոգևորության հիմքի վրա կարիք ունի հասարակական-քաղաքական օրակարգի արմատական վերանայման և լիովին նոր հարցադրումների: Սակայն քաղաքական ուժերը արդեն իսկ հայտարարություններ են անում, որ պատրաստվում են աշնանը վերադառնալ իրենց հրապարակած 12 կետերին: Կետեր, որոնց հրապարակումից անմիջապես հետո հանրությունը չգիտեր՝ ծիծաղե՞լ, թե՞ հիասթափվել:
Ահա այս պայմաններում, երբ քաղաքական այսպես կոչված հիմնական ուժերը հայտարարում են այս կետերին վերադարձի մասին, ըստ էության պարզ է դառնում, որ վերադառնում է մսխման ռեժիմը. իշխանությունները երկիրն են մսխում, ոչիշխանությունները մսխում են հասարակության ռեսուսները, հասարակական պոտենցիալն ու էներգիան: Այսինքն՝ ակնհայտ է դառնում, որ այս էներգիան պահպանելու և գեներացնելու համար Հայաստանին հարկավոր է նոր օրակարգ և այդ օրակարգը սպասարկելու ունակ նոր քաղաքական ուժեր, նոր քաղաքական հանրույթ: Ըստ որում՝ այստեղ արդեն գաղափարական ուղղվածությունն էական չէ, քանի որ խնդիրը ներկայումս շատ ավելի լայն է, և պետական օրգանիզմի կենսագործունեության առողջ ցիկլով շահագրգռված ցանկացած ուժ՝ անկախ գաղափարական դավանանքից, առաջնային պետք է համարի օգոստոսին շարժված հանրային պոտենցիալի շարժը չկանգնեցնելն ու այդ պոտենցիալի գեներացման միջոցով պետականության համար առավել հրատապ օրակարգի ձևավորմանը հասնելը՝ հասարակական-քաղաքական կյանքը որակապես նոր մակարդակի բերելով:
Կա՛մ այդ ուժերը կօգտագործեն օգոստոսը հասարակության առաջնայնության համար և նոր գործընթաց թելադրելու համար, կա՛մ իշխանությունն ու ոչիշխանությունը օգոստոսը կօգտագործեն իրենց հին խաղը շարունակելու համար:
