Ի՞նչ տարբերություն ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված սահմաններով Առևտրի համաշխարհային կազմակերություն (ԱՀԿ) մտնելու և այդ նույն սահմանների ամրագրմամբ Եվրասիական տնտեսական միություն (ԵՏՄ) մտնելու միջև:
Հիշեցնենք, որ Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը երեկ Աստանայում` Եվրասիական բարձրագույն տնտեսական խորհրդի ընդլայնված նիստի ժամանակ, պայման էր առաջ քաշել` Հայաստանը կարող է միանալ ԵՏՄ-ին մինչև 2014թ. հուլիսի 1-ը միայն մի դեպքում` ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված սահմաններով, այսինքն՝ առանց Լեռնային Ղարաբաղի: Ուշագրավ է, որ Նազարբաևը այս հայտարարությունն արեց ամենավերջում, որից հետո Սերժ Սարգսյանը կամ Վլադիմիր Պուտինը Հայաստանի մասով չէին կարող խոսել: «Դուք նման ձևով միացել եք Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությանը, նախադեպ կա»,- հայտարարել էր Նազարբաևը:
Մեր տեղեկություններով` երեկ Սերժ Սարգսյանը Աստանայից հրահանգել է Երևան` պահանջելով անհապաղ գտնել ԱՀԿ անդամակցության մեր պայմանների մեջ որևէ նման կետ: Եվ մեր տեղեկություններով` այո՛, ժամանակին (2003-ին) ԱՀԿ մտնելիս ամրագրվել է Հայաստանի սահմանը: Սակայն 2 էական տարբերություն կա ԱՀԿ մտնելիս Հայաստանի սահմանների ամրագրման և ԵՏՄ մտնելիս այդ սահմանների ամրագրման միջև:
1. ԱՀԿ մտնելը Հայաստանի ու ԼՂ-ի համար ընդամենը նշանակում էր, որ ԼՂ-ում արտադրված և «Պատրաստված է ԼՂ-ում» պիտակով արտադրանքը չի կարող արտահանվել որևէ ԱՀԿ երկիր այն պայմաններով, ինչ պայմաններով որ կարող է արտահանվել Հայաստանինը: Սակայն ԼՂ-ում արտադրված, բայց «Պատրաստված է Հայաստանում» պիտակով արտադրանքը հանգիստ կարող էր արտահանվել և վաճառվել ԱՀԿ ցանկացած երկիր, այն պայմաններով, ինչ Հայաստանինը: Բանն այն է, որ Հայաստանի ու ԼՂ-ի միջև որևէ մաքսակետ կամ վերահսկման կենտրոն չկա, որը որ կարձանագրեր` Արցախից Հայաստան Made in Armenia պիտակով արտադրանքի տեղափոխման փաստը և կարգելեր դա: Իսկ նման մաքսակետի տեղադրման պահանջ ԱՀԿ անդամ որևէ պետություն առաջ չի քաշել, որովհետև իր համար որևէ տնտեսական նշանակություն չունի` Արցախում արտադրված կամ Արցախ բերված որևէ արտադրանք Հայաստանի միջոցով կհայտնվի՞ իր երկիր, թե՞ ոչ:
ԵՏՄ-ի դեպքում շատ մեծ նշանակություն ունի` Արցախում արտադրված կամ, օրինակ, Իրանից Արցախ բերված արտադրանքը (նման անցման կետ այսօր կա) կհայտնվի՞ իրենց երկիր Հայաստանի միջոցով, թե՞ ոչ: Սրա համար կա տնտեսական շարժառիթ (որը չկա ԱՀԿ-ի երկրների դեպքում): Այն է` երրորդ երկրից (օրինակ` Իրանից) արտադրանքը Արցախում կարող է հայտնվել առանց բարձր մաքսատուրքերի, ինչը նշանակում է, որ այդ ապրանքը, ասենք, Ղազախստանում կարող է հայտնվել շատ ավելի էժան գներով ու դուրս մղել այլ ճանապարհներով Ղազախստան ներմուծվող կամ հենց Ղազախստանում արտադրվող արտադրանքը:
Այսինքն` ստացվում է, որ Ղազախստանը չի կարող Իրանից (օրինակ) մաքսատուրքերի ցածր դրույքաչափով ապրանք ներմուծել (Մաքսային միությունը թույլ չի տալիս), իսկ այ Հայաստանը, Արցախի միջոցով, կարող է շրջանցել ցածր դրույքաչափերի պայմանը և առավելություն ստանալ ներմուծվող ապրանքների գնի մեջ: Գործնականում Հայաստանը կարող է երրորդ երկրներից ներմուծվող ապրանքների հիմնական մասը Հայաստան տեղափոխել հենց Իրան/Արցախ սահմանի միջոցով (հատկապես եթե Իրանի ու Արևմուտքի հարաբերությունները կարգավորվեն)` խուսափելով Մաքսային միության սահմանած մաքսատուրքերի բարձր դրույքաչափերից: Եվ այդ կերպ Հայաստանում հայտնված ու որակով արտադրանքը շատ ավելի էժան կլինի, որից հետո Հայաստանը լուրջ առավելություն կունենա ԵՏՄ մյուս երկրների նկատմամբ:
Ի դեպ, նույն խնդիրը Ղազախստանն ու Բելառուսը ունեն Ղրղզստանի նկատմամբ: Չինաստանից այս երկիր սարերով ու ձորերով հսկայական ապրանք է հոսում` առանց մաքսակետերի, քանի որ ընդարձակ սահմանի ողջ երկայնքով վերահսկողությունը չափազանց թույլ է:
Այսպիսով, ԵՏՄ մտնելու դեպքում Հայաստանին կպարտադրվի մաքսակետ դնել Արցախի սահմանին, որի լիարժեք վերահսկման համար Ղազախստանն ու Բելառուսը նույնիսկ կարող են պահանջել, որ իրենց մաքսավորներն էլ այդ սահմանին կանգնեն և մաքսազերծեն Արցախից Հայաստան մտնող բոլոր ապրանքները:
2. Եվրասիական տնտեսական միությունը, ի տարբերություն ԱՀԿ-ի, տնտեսական դաշտի օրենսդրություններն ու խաղի կանոնները ամբողջապես համապատասխանեցնելու հավակնություն ունի, ճիշտ այնպես, ինչպես որ Եվրամիության դեպքում է: Դա նշանակում է, որ այդ միությունը խիստ պայմաններ է դնելու նաև Հայաստանի ու Արցախի տնտեսական հարաբերություններում, հատկապես եթե Արցախը դիտարկվի որպես երրորդ երկիր (իսկ Հայաստանի սահմանների փաստաթղթային ամրագրումը հենց դա է նշանակում):
Այդ դեպքում, օրինակ, Հայաստանը չի կարողանա իր բյուջեից այնքան գումարներ տրամադրել Արցախին, ինչպես անում է այսօր: Բայց սա միայն դեպքերից մեկն է: Գլխավոր խնդիրն այն է, որ Ղազախստանն ու Բելառուսը ցանկացած պահի Հայաստանին կարող են բռնացնել ընդհանուր խաղի կանոնները խախտողի դերում` Արցախի հետ Հայաստանի սերտ տնտեսական կապերի ցանկացած հարթությունում:
Իրականում Ղազախստանն ու Բելառուսը մեկ այլ շատ կարևոր անհանգստություն ունեն Հայաստանի ու Ղրղզստանի անդամակցության հարցում: Այն է` այսօր նրանք ԵՏՄ-ում երկուսով են և շատ բան են կարողանում պարտադրել Ռուսաստանին: Ռուսաստանը երեկ ահռելի զիջումների գնաց, իր սպառողի հաշվին մի քանի տասնյակ միլիարդ դոլարի օգուտ տալով միայն Բելառուսին (այս հարցին առաջիկայում կանդրադառնանք): Իսկ Հայաստանի ու Ղրղզստանի հետ Ռուսաստանը փոխում է «1-ն ընդդեմ 2-ի» հարաբերակցությունը հօգուտ իրեն` «3-ն ընդդեմ 2-ի»:
Այդ իսկ պատճառով Ղազախստանն ու Բելառուսը կշարունակեն այնպիսի պայմաններ դնել Հայաստանի ու Ղրղզստանի իշխանությունների համար, որպեսզի վերջիններս, ի վերջո, հրաժարվեն ԵՏՄ-ին անդամակցության մտքից կամ էլ` հստակ երաշխիքներ ներկայացնեն, որ ԵՏՄ կազմում չեն լինի Ռուսաստանի վասալը:
