Հայաստանում նախկին իշխող համակարգի դերակատարների և խմբերի քաղաքական կամ հասարակական բնույթի աշխուժությունը առաջացնում է տարբեր արձագանքներ, սրության տարբեր աստիճանի՝ ընդհուպ այն, որ նրանք պետք է լինեին բանտում, ազատության մեջ խոսելու փոխարեն: Այդ իրավիճակը, անշուշտ, բավականին բարդ ու խրթին է իր շերտերով ու ենթաշերտերով, իր կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ ազդեցության հեռանկարներով: Զգայական ֆոնը հասկանալի է միանգամայն, բայց պետք է արձանագրել նաև, որ գերակա խնդիրը պետք է լինի պետական հեռանկարների գնահատումն ու վարվող քաղաքականության երկարաժամկետ դիտարկումները: Կարճաժամկետ պոպուլյար էֆեկտները սովորաբար ավելի շուտ հարվածել են հեղափոխություններին և բերել հակահեղափոխական ռեակցիոն փուլերի, երբ իրավիճակը վերադարձել է ելման դիրք, առաջ գնալու փոխարեն, պարզապես արդեն այլ դեմքերով և ուժերով ելման դիրք: Ըստ այդմ, որն է, այսպես ասած, ելքը, իսկ ելք, անկասկած, կա: Եվ ելքը, թերևս, նոր դեմքերի ձևավորումն է: Նոր դեմք ասելով՝ տվյալ պարագայում պետք չէ հասկանալ լոկ նոր անձինք: Խոսքը նոր ձևաչափերի, հանրության հետ հարաբերության նոր մտքերի, գաղափարների մասին է, որոնք պետք է մատուցվեն նոր դերակատարներով:
Ներկայումս կա տարածված կարծիք, թե նախկին իշխանությունը վերակենդանանում կամ աշխուժության նշաններ է ցույց տալիս, խոսում է, որովհետև նոր իշխանությունը գնաց թավշի ճանապարհով, և հիմա ոչ թե բանտում են նախկինները, այլ դարձել են գործոն և խոսում են: Առերևույթ թվում է պարզ տրամաբանական եզրահանգում, որը իրականում, սակայն, ավելի շատ մոլորություն է: Մոլորություն է, թե 21-րդ տեղեկատվա-տեխնոլոգիական դարում հնարավոր է լռեցնել ընդդիմություն, ինչպիսին էլ այն լինի և ով էլ այն լինի: Նախ՝ սա չի նշանակում, որ չպետք է դրվի նախկին իշխող համակարգի իրավա-քաղաքական պատասխանատվության հարց, պետության ու հանրության դեմ կատարված հանցանքների և մեղսակցությունների համար պատասխանատվության հարց, յուրացրածը վերադարձնելու պատասխանատվության հարց: Այդ հարցերը հանրությունը պետք է դնի և հետամուտ լինի պատասխաններին: Մոլորությունն այն է, որ կանխավարկած կա, թե այդ դեպքում նախկին համակարգը լռելու է, հեռանալու է ասպարեզից:
Այդտեղ է, որ կա մեծագույն թյուրըմբռնում: Հնարավոր է ազգայնացնել Հայաստանում ամբողջ ունեցվածքը, որ կարող է հաշվեգրվել կամ թվագրվել նախկին համակարգին, բայց այդ ունեցվածքը միակը և ամբողջը, արդեն անգամ մեծ մասը չէ՝ մեծ մասը վաղուց դրսում է: Հնարավոր է ազատազրկել, բայց բացարձակապես ոչ բոլորին: Հենց այս օրերին մենք տեսնում են Լուկաշենկոյի քայլերը Բելառուսում, որտեղ անգամ ամեն ինչ փակելուց, անջատելուց հետո իսկ տեղեկատվությունը հոսում է, դանդաղ, բայց հոսում է: 21-րդ դարում անգամ ամենակոշտ բռնապետերը չունեն դրա դեմ որևէ ամբարտակ, ու նաև դա է պատճառը, որ ամբողջատիրական կամ բռնապետական համակարգերը խորտակվում են հերթով: Իհարկե, Հայաստանի դեպքում հարաբերակցությունն այլ է, այսինքն՝ խոսքը այն մասին չէ, որ բռնապետական իշխանությունը պետք է լռեցնի ժողովրդին, հակառակը՝ հանրությունն է զգալիորեն պահանջում լռեցնել նախկին իշխանությանը, բայց խնդիրը այստեղ հենց մեխանիկան է, որ հնարավոր չէ լռեցնել որևէ մեկին: Եվ ավելին, թեև այդ հանգամանքը ներկայիս դասավորությունում շատերին գուցե պատճառում է տհաճություն, բայց լայն իմաստով, դա հասարակության ուժն է ցանկացած իշխանության վերահսկելու կարողության առումով:
Ըստ այդմ, զուտ լռեցնելու համար ընտրելով ռեպրեսիաների ճանապարհը, մենք, բացի հանրային գիտակցության մեջ հարցերը այդպիսի ճանապարհով լուծելու լեգիտիմությունից, խոր լեգիտիմացումից, որևէ այլ բան չենք ստանալու: Հետևանքը լինելու է այն, որ այդ մտածողությունն ուղեկցելու է մեզ անընդհատ, թույլ չտալով, ի վերջո, գալ էվոլյուցիոն զարգացման ճանապարհ և գնալ կայուն ընթացքով: Ըստ այդմ, նախկին համակարգը, այդ իմաստով, ասպարեզից դուրս բերելու թերևս ռացիոնալ և հեռանկարային շահ պարունակող տարբերակը նոր և կենսունակ, մրցունակ այլընտրանքների ձևավորումն է՝ նոր ուժեր, դեմքեր, մտքեր, գաղափարներ, ձևաչափեր, հանրային ներառականություն ենթադրող առաջարկներ, որոնք կմարգինալացնեն նախկինն ու դրա հետ ասոցացվող որևէ սուբյեկտի, որոնք կփոխեն օրակարգը, կփոխեն սլաքները: Որքան ուշ հանրությունը գա հենց այդ մտածողության ռեժիմի, այնքան ավելին է լինելու պարզապես կորսված ժամանակը:
