«Առաջին լրատվական»-ի «Սիրանկյուն» հաղորդաշարի հյուրն է բանաստեղծ, թարգմանիչ Հակոբ Մովսեսը, որը 1991-1995 թթ. եղել է ՀՀ մշակույթի նախարարը:Մի շարք բանաստեղծական ժողովածուների և թարգմանությունների հեղինակ է:
–Պարո՛ն Մովսես, չկա մի արվեստագետ մեր երկրում, որ չդժգոհի մեր մշակույթի կառավարման համակարգից: Որտե՞ղ եք տեսնում բացերը, արդյոք հնարավո՞ր է այս համակարգում ունենալ մշակույթի պրոֆեսիոնալ կառավարում, երբ բոլոր բնագավառներում համատարած դիլետանտիզմ է:
-Նախ մենք պետք է մշակութային կառավարում հասկացության գործառութային կողմը հասկանանք: Ի՞նչ է նշանակում կառավարել մշակույթը: Համաշխարհային պրակտիկան ցույց է տվել, որ մշակույթը պետական-գերատեսչական կառավարման անհրաժեշտություն, համենայնդեպս՝ եվրոպական քաղաքակիրթ երկրներում, հիմնականում չունի: Բայց կան երկրներ, որոնք ունեն, օրինակ՝ Ֆրանսիան, որտեղ այդ նախարարությունը հիմնականում ֆրանկաֆոնի գործառույթներ ունի: Սկանդինավյան որոշ երկրներ ունեն մշակութային ոստիկանություն, իտալացիներն ունեն հուշարձանների պահպանության նախարարություն: Ֆրանսիայի մշակույթի և ֆրանկաֆոնիայի նախարարությունը նպատակ ուներ ֆրանսիական նախկին գաղութներում տարածել ֆրանսիական մշակույթը և ֆրանսերենը, այն այսօր էլ աշխարհում հիմնականում այդ նշանակությունն ունի:
Հիմա հարցը հետևյալն է. մեր մշակույթն իր կազմաբանությամբ արդյոք ենթադրո՞ւմ է պետական-գերատեսչական ղեկավարում: Պատմությունը ցույց է տալիս, որ մենք մեր մշակույթի լավագույն դրսևորումները` սկսած զուտ մշակութաբանական ֆունկցիաներից` լուսավորություն, գիրք, գրականություն, վերջացրած մշակույթի կազմակերպչական կողմով` թատրոնի , թանգարանի և այլն, ունեցել ենք այն ժամանակ, երբ մշակույթի նախարարություն չենք ունեցել:
–Սկսած հինգերորդ դարից…
– Սկսած հինգերորդ դարից մինչև 19-րդ դար, մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Հիշենք Թիֆլիսի և Պոլսի թատրոնները,դրանք մեր թատերական կյանքի բարձրակետերն էին: Ինչո՞ւ մեր մշակույթը գերատեսչական կառավարման կարիք չունի. որովհետև մեր մշակույթը իր կազմաբանությամբ բնական մշակույթ է, մեր մշակույթը սիրում է զեղվել, կայանալ էմանացիաներով, հանկարծաստեղծումներով, որոնք կազմակերպման ենթակա չեն:
–Լա՞վ է, թե՞վատ, որ չունենք:
-Իհարկե` լավ: Միշտ բնական մշակույթներն ավելի բարձր կատեգորիա են, քան կազմակարպվող-ցիվիլ մշակույթները, այսպես ասած` կազմակերպվող մշակույթները: Բացի այս` այսօրվա մեր մշակութային գերատեսչական ղեկավարումից մենք իրավացիորեն դժգոհ ենք, բայց դրա առաջին «մեղավորը» ոչ թե գերատեսչությունն է` մշակույթի նախարարությունը, այլ մեր մշակութային կենտրոնները: Դուք մի զարմացեք կամ չափազանցություն մի համարեք, եթե ես ասեմ, որ մեր երկրում Սովետական միությունից հետո ամեն ինչ փոխվեց՝ լավ կամ վատ: Բայց ամենազարմանալին այն է, որ ամենահետադիմականը դուրս եկավ մեր մշակույթը: Մենք այսօր ունենք գրեթե նույն թատրոնները, ինչ Սովետական միության ժամանակ, նույն պատկերասրահները, թանգարանները: ՍՍՀՄ-ը դրանց համար այնպիսի կոնստրուկցիաներ էր մտածել, հղացել, որոնք գործում էին այդ երկրի համար, այսօր մեր լավ կամ վատ հարաբերությունների պայմաններում դրանք պարզապես չեն կարող գործել:
-Առանց գեղարվեստական ղեկավարի էլ մենք տեսնում ենք, որ թատրոնը էլի չի կայանում:
-Բանը ոչ միան կառուցվածքները, այլև հոգեբանական դաշտը փոխելն է: Երբ մեր մշակույթը սկսում ես պետականորեն կառավարել, այնայլասերվում է, դառնում է անձնական հարաբերությունների, ֆինանսավորման հարաբերությունների մի կոնգլոմերատ:
–Հնարավո՞ր է, որ մեզ մշակույթի նախարարություն՝ որպես այդպիսին, պետք էլ չէ ընդհանրապես:
-Ես նախարարությունում սկսել եմ աշխատել 1991 թվականից և ընդամենը 6-7 ամիս հետո «Новая время» թերթին մի հարցազրույց տվեցի ու գրեցի, որ իսկապես մեզ պետք չէ նախարարություն` ելնելով ոչ թե ֆունկցիաներից, այլ հենց մեր մշակույթի կազմաբանությունից: Երբ մեր մշակույթը սկսում ես պետականորեն կառավարել, այնայլասերվում է, դառնում է անձնական հարաբերությունների, ֆինանսավորման հարաբերությունների մի կոնգլոմերատ: Ըստ իս՝ պետությանը պետք են կարևորագույն, պետական պահպանություն ենթադրող կենտրոնները` թանգարաններ, ֆիլհարմոնիա, օպերա և այլն, պետական կառավարման թողնել,- իհարկե, այլ սկզբունքներով,-իսկ մնացածը բոլորը պետք է ազատականացվեն և սկսեն գործել հասարակական և պետական դրամային ֆոնդերի հիման վրա հայտարարվող մրցույթներով, ինչպես արվում է ամբողջ աշխարհում:
–Այսինքն՝ այստե՞ղ էլ ենք հետ մնացել:
-Ոչ թե հետ ենք մնացել, այլ բան չենք արել, մենք մնացել ենք Սովետական միության սահմաններում:
–Պարոն Մովսես, ճգնաժամ է բոլոր ոլորտներում: Խոսում են նաև համաշխարհային ճգնաժամերի մասին: Մեր երկրում պետության նկատմամբ հավաքական պատկերացումների իսպառ բացակայությո՞ւնն է, թե՞ երազանքի չգոյությունը, որ մեզանում չեն ստեղծվում համաշխարհային նշանակության գործեր: Ի՞նչ է տեղի ունենում:
-Ամբողջ աշխարհում ճգնաժամ է, բայց մեզ մոտանկում է: Դրանք շատ տարբեր բաներ են: Ամբողջ հարցն այն է, որ այսօրվա մեր պետությունը օբյեկտիվ կամ սուբյեկտիվ պատճառներով կառուցվածքորեն մի համակարգի մեջ է մտել, որը քաղաքական նորմերի մեջ ներմուծում չի ենթադրում: Գաղտնիք չէ, որ ՀՍՍՀ-ն ձևավորվել է ռուսական պետության նորմատիվներով, և հիմա էլ ենք մենք այդ նորմատիվների ազդեցության տակ գործում: Հիմա արդեն դրա մասին պաշտոնապես հայտարարվում է:
-Նկատի ունեք սեպտեմբերի 3-ից hետո ստեղծված իրավիճակում Մաքսային միության անդամակցության քա՞յլը և այլն:
-Ընդհանրապես, նկատի ունեմ մեր հոգեբանությունը: Մենք ռուսական պետության մասին խոսելիս պետք է հաշվի առնենք, որ այն իր մշակույթի հետ կապ չունի: Մենք ռուսական մշակույթի սիրահարները, երկրպագուները, ջատագովներն ենք: Բայց ռուսական մշակույթն ու ռուսական պետությունը շատ տարբեր բաներ են: Ռուսական պետությունը երևի աշխարհի միակ պետությունն է, որը մշակութային նորմատիվ չունի, այդ պետությունը չի օգտվել դրանից: Ես կարծում եմ՝ պատճառն այն է, որ ռուսական մշակույթը կազմավորվել է եվրոպական-քրիստոնեական մշակույթի գաղափարների հիման վրա, իսկ ռուսական պետությունը կառուցվել է թաթարա-թուրանական պետության ընկալումների վրա:
Ժամանակակից եվրոպական պետությունը մշակութաբանական երևույթ է: Եթե այդպիսին չէ, ապա այն ոչնչի պետք չէ: Մենք, ռուսական պետության հիշյալ կառույցն ընդօրինակելով, այսօր, ըստ իս, դուրս ենք մնում քաղաքակրթությունից, դուրս ենք մնում մշակույթից, հասարակական ճիշտ հարաբերություններից:
–Կարո՞ղ եք ասել, որ այդ երազանքը չի բացակայում մեր երկրում:
-Իհարկե չի բացակայում, բոլորովին չի կարող բացակայել, քանզի մենք 2000 տարի ապրել ենք այդ երազանքով: Այդ երազանքը երբեմն ընդհատակ է անցնում, երբեմն ելնում է ջրի երես, երբեմն թվում է, թե մարել է, բայց հանկարծ անսպասելի տեղից դուրս է գալիս: Եթե ժողովուրդը երազանք չունի` ուրեմն մեռել է: Մեր ժողովուրդը, փառք Աստծո, չի մեռել, նա կարող է հյուծվել, ցրվել աշխարհով մեկ, հուսալքվել, բարոյալքվել: Բայց այսօր մեր «բարոյալքված» ժողովրդի միջից հանկարծ անսպասելիորեն փողոց է դուրս գալիս մի երիտասարդություն` 18-20 տարեկան երիտասարդների մի խումբ, մտածում ես՝ այս որտեղի՞ց «ծլեցին»: Սա մեր հատկությունն է: Մեր էնտելեխիան շատ ակտիվ է, ես նրա հետ շատ մեծ հույսեր եմ կապում:
–Կարո՞ղ եմ ենթադրել որ նկատի ունեք հենց «Դեմ եմ» նախաձեռնության ակտիվիստներին, ովքեր իրավունքի լեզվով են խնդիրներ ձևակերպում:
-Այո՛… հինգ տարի առաջ ընդդիմություն-չընդդիմություն թոհուբոհի մեջ ո՞վ կենթադրեր այսպիսի երիտասարդություն-պատանեկություն` ազնիվ, հոգու անկյունները ճիշտ բռնած, ճիշտ խոսում են, ճիշտ մտածում են, ճիշտ կողմնորոշվում են: Սա ինձ մեծ-մեծ հույսեր է ներշնչում:
–ՀՀ քաղաքացուն ի՞նչը կարող է ստիպել մնալ հայրենիքում:
-Ես մի անգամ գրել եմ, որ ընդհանրապես հին ժողովուրդները սոցիալապես աշխարհի ամենադիմացկուն ժողովուրդներն են: Նրանց իմաստությունն այնքան մեծ է, որ սոցիալական վիճակը չիկարող նրան տեղահանել: Բայց նա քաղաքական և սոցիալական արդարության կարիք ունի: Ես ուզում եմ ասել, որ մեր ժողովուրդը գնում է հիմնականում ոչ թե կարիքից, թշվառությունից, աղքատությունից, ասել է թե`ոչ թե հացի բացակայությունից,այլ գնում է պետության` օրենքի բացակայությունից, անարդարությունից, փախչում է ստորացումից, իր երեխային ճորտ չտեսնելու ցանկությունից: Ես կարծում եմ, որ Հայաստանում արտագաղթը առավելապես բարոյական հիմք ունի:
–Պարո՛ն Մովսես, այս պահին ինչո՞վ եք զբաղվում, արդյոք թարգմանական գործը շարունակո՞ւմ եք:
-Ես հիմա թարգմանությամբ գրեթե չեմ զբաղվում: Թարգմանությունը շատ մեծ ֆիզիկական պատրաստվածություն է պահանջում, օրական 6- 8 ժամ պետք է նստել… Ամիսներ առաջ հրատարակել եմ իմ բանաստեղծությունների «Յոթերորդ որսորդություն» ժողովածուն: Հիմա էլ մի ուրիշ գրքի վրա եմ աշխատում, հույս ունեմ, որ գալիք տարի կհրատարակեմ:
Հաղորդումն ամբողջությամբ՝ տեսանյութում:
