«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են ԵՊՀ Եվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնի ղեկավար Արթուր Ղազինյանը և ԲՀԿ մամլո խոսնակ Տիգրան Ուրիխանյանը:
Հ. Բ.- Պարոն Ուրիխանյան, ԲՀԿ-ն հայաստանյան կուսակցություններից միակն է, որ պաշտոնական դիրքորոշում է հայտնել Եվրասիական միության ջատագով լինելու մասին և նախանշել, որ փորձելու է այդ գաղափարը տարածել և քարոզել Հայաստանի քաղաքական և հասարակական շրջանակներում: Ինչո՞ւ և ինչո՞վ է Եվրասիական միությունը գրավիչ Հայաստանի համար, և ինչո՞ւ պետք է Հայաստանը կողմնորոշվի դեպի Եվրասիական միություն:
Տ. Ու.- Ձեր բնորոշումը` կապված մեր դիրքորոշման հետ, կարծես ավելի շեշտադրված ու ընդգծված է, քան իրականում է: Ես, որպես ԱԺ պատգամավոր և ԲՀԿ քաղաքական խորհրդի անդամ, ներկա եմ գտնվել մոտավորապես 2-3 ամիս առաջ Մոսկվայում «Եդինայա Ռոսիա» կուսակցության համագումարի շրջանակներում անցկացվող կլոր սեղանին, որտեղ իմ ելույթում հայտնեցի իմ դիրքորոշումը: Անշուշտ, նորընտիր նախագահ Պուտինի նախաձեռնությունը արժանի է դիտարկման, և մենք միանշանակ մեզ համար տեսնում ենք մեկնարկային դրական նշանակություն ունեցող հարթակներ, որոնց վրա կառուցվում է ոչ թե կոնֆեդերատիվ պետության մոդելը, այլ ընդամենը նախագիծը: Այդ հարթակներից առաջինը, անշուշտ, Հավաքական անվտանգության պայմանագիրն է: Սա մեզ համար առաջնային նշանակություն ունեցող հարթակներից մեկն է, որովհետև այդ միությունը ըստ էության ստեղծվում է մի շարք պայմանագրերի հիման վրա, որոնցում Հայաստանը արդեն իսկ մասնակցում է: Դրան կարելի է միացնել միասնական տնտեսական տարածքին վերաբերող դրույթը` չնայած բոլոր վերապահումներին, մասնավորապես, թե ՀՀ-ն և ՌԴ-ն չունեն մայրցամաքային սահման: Վերջերս Կազանում տեղի ունեցած միջազգային ֆորումին մենք արդեն խոսեցինք հետաքրքիր դրույթների ու հանգամանքների մասին` ակնկալելով փոքր-ինչ ավելի բացահայտում, ակնկալելով մանրամասներ, որովհետև այդ նախագիծը ներկայումս դեկլարատիվ բնույթ է կրում, և մենք հայտարարեցինք, որ մեր գերակա խնդիրը, գոնե ԲՀԿ-ի մասով, Հայաստանի հանրությանը ներկայացնելն է, թե ինչ տեղի է ունենում, մասնավորապես, դռնփակ քննարկումների ընթացքում, որոնք տեղի են ունենում: Եկանք մի փոխհամաձայնության: Մեր առաջարկով նախաձեռնող խմբի ղեկավարները, մասնավորապես` Պետդումայի փոխխոսնակ Ժելեզնյակը, Պետդումայի արտաքին կապերի ղեկավարի տեղակալ Կլիմովը և Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Կոսաչովը ցանկություն հայտնեցին ժամանելու Հայաստան` նմանատիպ միջոցառում կազմակերպելու նպատակով: Ես գտնում եմ, որ յուրաքանչյուր հայի համար խնդիրը պետք է հասանելի լինի: Այս հարցի վերաբերյալ անընդհատ շեշտադրվում է` ի՞նչ է ստանում մեր քաղաքացին այդ միության հետ Հայաստանի հավանական մասնակցությունից:
Հ. Բ.- Պարոն Ղազինյան, այս դիլեման` Եվրամիությո՞ւն, թե՞ Եվրասիական միություն, ինչը արտաքուստ նկատելի է, խորքային առումով իրո՞ք առկա է:
Ա. Ղ.- Դիլեման, անշուշտ, կա. երբ մենք խոսում ենք առևտրի ազատ գոտու մասին, այստեղ որևէ խնդիր չկա` կարելի է համադրել առևտրի ազատ գոտին Եվրամիության կամ Ռուսաստանի ու նրան շրջապատող պետությունների հետ: Սակայն մաքսային միության միասնական տնտեսական գոտու ներքին շուկայի ստեղծման դեպքում պետք է ընտրություն կատարենք` կամ Եվրամիություն, կամ Ռուսաստան:
Հ. Բ.- Ինչո՞ւ:
Ա. Ղ.- Որովհետև ֆիզիկապես հնարավոր չէ միաժամանակ գտնվել մաքսային միության և՛ մի, և՛ մյուս բլոկում, քանի որ մաքսային միությունը ենթադրում է ներքին սահմանների վերացում, ապրանքների կապիտալի ծառայություններ և մարդկանց ազատ տեղաշարժ այդ տարածքում: Ռուսաստանի նախաձեռնած Եվրասիական միությունը, որը առաջիկայում կամ կիրականանա, կամ ոչ (ժամանակը ցույց կտա), արդեն 60 տարի գործող Եվրոպական միության հետ գտնվում է հակադիր բևեռում, հակադիր արժեհամակարգային տիրույթում, հետևաբար` բացառված է նրանց ընդհանրացումը մեկ միասնական մաքսային համակարգում, միասնական շուկայի ձևավորման որևիցե հնարավորություն մենք չենք տեսնում:
Հ. Բ.- Չի՞ կարող արդյոք Հայաստանը Եվրոպայի հետ խոսել նրա կանոններով, իսկ Եվրասիական միության հետ` իրենց կանոններով:
Ա. Ղ.- Նախօրոք ասացի, որ առևտրի ազատ գոտի կարելի է ստեղծել և՛ Եվրոպական միության հետ, և՛ Ռուսաստանի հետ, բայց մաքսային միություն, միասնական շուկա, միասնական տնտեսական տարածք ձևավորել երկուսի հետ միաժամանակ հնարավոր չէ: Որքանով ես փորձում եմ հետևել գործընթացներին, ԲՀԿ-ն միակն է թերևս, որ այս պահին խոսում է բացահայտ Եվրասիական միության գաղափարը ողջունելու և հետագայում նաև այդ միությանը միանալու մասին:
Տ. Ու.- Միակը չէ, որովհետև մենք վերջին միջոցառումներին մասնակցել ենք հայաստանյան պատվիրակությամբ` ՀՀԿ գործընկերների հետ, որոնց պատվիրակությունը ղեկավարում էր ԿԳ նախարար Արմեն Աշոտյանը, և նրանք նույնպես բազմիցս իրենց ելույթներով պաշտոնապես ողջունել են այս գաղափարը:
Ա. Ղ.- Գոնե ես Հայաստանի իշխող քաղաքական վերնախավի կողմից որևէ բացարձակ հայտարարություն չեմ լսել Եվրասիական միության գաղափարը ողջունելու, այդ միությանը միանալու պատրաստակամության մասին:
Տ. Ու.- Ես խորհուրդ եմ տալիս վերծանել խորհրդի վերջին ձայնագրությունը, որը նաև ուղիղ եթերով է հեռարձակվել, որտեղ Աշոտյանը ոչ միայն ողջունեց, այլ նաև նշեց. «Ինձ համար միևնույն է` Հայաստանը ինչ ձևաչափով կմասնակցի այդ միավորմանը»: Ես, օրինակ, նման արտահայտություն չէի անի:
Ա. Ղ.- Ես ունեմ մի քանի հարցեր և փորձում եմ գտնել այդ հարցերի պատասխանը: Մասնավորապես` ի՞նչ ֆորմատով է ձևավորվում Եվրասիական միությունը` միջկառավարակա՞ն, թե՞ ներպետական մակարդակով: Ի՞նչ տեսություններ են դրվում ինտեգրացիոն պրոցեսի հիմքում` ֆունկցիոնալի՞զմը, նեոֆունկցիոնալի՞զմը, թե՞ ինստիտուցիոնալիզմը: Մենք պետք է ունենանք այս հարցերի պատասխանները, հասկանանք` ինչպիսի կառուցակարգեր են նախատեսվում, ինչպիսի իրավական ռեժիմներ են այստեղ գործելու` ընդհուպ մինչև ընդունված որոշումները, ինչպիսի իրավական ռեժիմ կունենանք մեր ազգային իրավական համակարգում, որքանով են դրանք մեզ պարտավորեցնում, ինչ մասնակցություն կունենա Հայաստանը որոշումների կայացման ընթացակարգերում, որոնք են միությանը անդամակցելու չափանիշները: Արդյոք Հայաստանը հայտ ներկայացրե՞լ է, և արդյոք ասո՞ւմ են` համեցեք, միացեք: Կան նախապայմաններ, դիմելը շատ լավ է, բայց բարի եղիր` ենթարկվիր, զարգացիր այն աստիճանի, որ կարողանաս միանալ այս կառույցին: Սրանք հարցեր են, որոնց պատասխանները ես չունեմ:
Տ. Ու.- Պարոն Ղազինյան, երևի Դուք ի սկզբանե պլանավորել էիք այդ հարցը, այդ պատճառով բաց թողեցիք իմ ամենասկզբում հնչեցրածը: Ես դրա համար էլ ասում էի` մենք մի շարք հարցադրումներ ենք դրել նախաձեռնողների առջև, որպեսզի նրանք պատասխանեն մեր հարցերին: Ի՞նչ է շահելու դրանից ՀՀ-ն, ի՞նչ են շահելու մեր քաղաքացիները: Ես Ձեր հետ համաձայն չեմ, երբ ասում եք` եթե մենք մաքսային տնտեսական հարաբերություններ ունենանք Եվրասիական միության կազմի հավանական պետությունների հետ, որովհետև դեռևս այդ միությունը չկա, ապա ինչ-որ կերպ պետք է նահանջեն մեր հարաբերությունները Եվրոպական միության հետ: Ես` անձամբ, և իմ գործընկերները միշտ ասել ենք` ՀՀ մասնակցությունը որևիցե միջազգային միավորման, որևիցե կազմակերպության չպետք է խանգարի Հայաստանի մասնակցությանը այլ միջազգային կառույցի կամ կազմակերպության: Մենք խնդիր ունենք ներկայացնելու հայաստանցիների շահը, խնդիր ունենք ներկայացնելու մեր երկրի շահը: Օրինակ` տնտեսական ազատ գոտում ցանկացած ձեռնարկատեր, ցանկացած գործարար իրավունք ունի կոմերցիոն կազմակերպության կամ իրավաբանական անձի կարգավիճակով աշխատել ճիշտ այնպես, ինչպես տվյալ պետության քաղաքացին:
Ա. Ղ.- Ռուսաստանի հետ հարաբերություն զարգացնելը վնասում է պետական շահը: Չունենալով հարցերի պատասխանը, չունենալով հստակ պատկերացում, չունենալով տեսալականը, թե ուր է գնում այդ կազմակերպությունը, ի վերջո` դրա արդյունքում ի՞նչ է հիմնադրվում` մենք արդեն միանո՞ւմ ենք դրան, ողջունո՞ւմ ենք. . .
Տ. Ու.- Ողջունում ենք գաղափարը:
Հ. Բ.- Պարոն Ղազինյան, այսինքն` քննարկումներն է՞լ ավելորդ են:
Տ. Ու. – Չենք կարող տեսնել, եթե չմտնենք պրոցեսի մեջ: Իմ գործընկեր պատգամավոր Վահե էնֆիաջյանը քննարկումների ժամանակ պահանջի տեսքով առաջարկեց այդ խորհրդակցություններին, գոնե ինչ որ կարգավիճակով, ապահովել ԼՂՀ ներկայացուցիչների պաշտոնական մասնակցությունը` ճիշտ այնպես, ինչպես մասնակցում են Աբխազիայի ներկայացուցիչները:
Հ. Բ.- Եվ ի՞նչ պատասխանեցին:
Տ. Ու.– Դիվանագիտական պատասխան տրվեց` քննարկելու: Արդյոք դա հարթակ չէ՞ ԼՂՀ շահի հետապնդման համար:
Ա. Ղ.– Այդ հարթակը մենք ամեն տեղ ունենք: Ամեն տեղ կարելի է առաջարկություն ներկայացնել: Ոչ ոք չի ասում` մի առաջարկեք: Առաջարկենք ՄԱԿ-ում, Եվրամիությունում, ԵԱՀԿ-ում, Եվրախորհրդում: Նույն դիվանագիտական պատասխանը կստանանք, թերևս ավելի դիվանագիտական, քան կարող ենք ռուսներից սպասել: Փաստացի ֆիքսենք, որ մենք այսօր չունենք այդ հարցերի պատասխանը, բայց ողջունում ենք:
Տ. Ու.- Մենք նախնական մակարդակով ենք ողջունում գաղափարը, որովհետև Հավաքական անվտանգության պայմանագրի անդամ ենք, որովհետև ՌԴ-ի հետ ունենք համապարփակ զարգացող տարատեսակ ուղղություններով հարաբերություններ, որովհետև ձեր և մեր երկիրը իր անվտանգության համակարգը ապահովում է նաև այդ պայմանագրի շրջանակում:
Ա. Ղ.- Խիստ կասկածում եմ: Երբ Տավուշի մարզում` սահմանի վրա, Ադրբեջանի կողմից հարձակում եղավ, որտե՞ղ էին ՀԱՊԿ զորքերը: Ներքուստ ես չեմ հավատում, որ դա աշխատող համակարգ է, քանի որ պատմությունը ցույց է տալիս, որ երբևէ Ռուսաստանի կողմից հօգուտ Հայաստանի ոչինչ չի արվել:
Հ. Բ.- Այսինքն` Եվրասիական միության գաղափարը Հայաստանի համար քաղաքական վտա՞նգ է պարունակում:
Ա. Ղ.- Հայաստանի մեկուսացման վտանգ կա: Փաստացի վտանգ: Հարավային Կովկասը, որքան էլ փորձենք չընդունել, ընկալվում է որպես մեկ միավոր, այսինքն` աշխարհը խոսում է մեկ ձայնով` հարավկովկասյան քաղաքականություն, հարավկովկասյան ստրատեգիա, հարավկովկասյան մոտեցումներ: Այսօրվա դրությամբ Հարավային Կովկասի երեք երկրներից երկուսը առնվազն վերապահորեն են մոտենում այս հարցին. Վրաստանը միանշանակ կմերժի, ամենայն հավանականությամբ` կմերժի նաև Ադրբեջանը: Կմերժեն, որովհետև իրականում սա մի նախաձեռնություն է, որը գալիս է Ռուսաստանից, երկիր, որն ունի իր ուրույն ապրելակերպը, մտածելակերպը, արժեհամակարգը և իմպերիալիստական նկրտումները, և եթե Հայաստանը միանա Եվրասիական միությանը, փաստացի մենք կհայտնվենք տարածաշրջանային մեկուսացման մեջ:
Հ. Բ.- Պարոն Ղազինյան, օրերս Հայաստանում էր Ռուսաստանի Պետդումայի խոսնակ Սերգեյ Նարիշկինը, ով հայտարարեց, թե սխալ է հակադրել Եվրասիական միությունը Եվրամիությանը. Եվրասիական միության ջատագովները նկատի ունեն ավելի գլոբալ եվրոպական ինտեգրացիա` Լիսաբոնից մինչև Վլադիվոստոկ: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այս հայտարարությանը: Սա դիվանագիտական շղա՞րշ է, թե՞ իրապես հենց այդպես է:
Ա.Ղ.- Փորձ է արվում տպավորություն ստեղծել, թե դրանք միմյանց չհակասող, փոխլրացնող գործընթացներ են, մինչդեռ ես ինքս տիրապետելով ինտեգրացիոն գործընթացներին, Եվրամիության իրավական կանոնակարգերին` կարող եմ պնդել, որ մաքսային միության մեջ մտնել միաժամանակ երկուսի հետ հնարավոր չէ:
Տ. Ու.- Դուք ասում եք այն, ինչը դեռ չկա, և դրա վրա կառուցում եք Ձեր վերլուծությունը: Եկեք մեր գործընկեր շահագրգիռ փորձագետների հետ հավաքվենք և քննարկենք, թե որ տարբերակներն են մեզ համար առավել նախընտրելի:
Ա. Ղ.- Այն, ինչ այսօր առաջարկում է Ռուսաստանը` հաշվի առնելով առաջարկող սուբյեկտի էությունը, բնույթը, արժեհամակարգը, գործիքների ամբողջությունը, ես համարում եմ, որ վտանգում է Հայաստանի ինքնիշխանությանը, որովհետև հավասար համագործակցության մեջ, ինտեգրացիոն միավորումների որևէ շրջանակներում դա ինձ համար Խորհրդային Միության վերականգնում է, մանավանդ, երբ հաշվի ենք առնում այդ նույն մարդու կողմից նոստալգիկ, լիրիկական հիշողությունները Խորհրդային Միության հանդեպ, մարդ, որը Խորհրդային Միության փլուզումը համարում է 20-րդ դարի աղետ:
Տ. Ու.- Միջազգային քաղաքականությունը, աշխարհաքաղաքականությունը լիրիկայից ու նոստալգիայից և այլևայլ էմոցիոնալ արտահայտումներից զերծ տիրույթներ են:
Հ. Բ.- ՀՀ վարչապետը հանդես եկավ հոդվածով, որը կարելի է համարել պաշտոնական դիրքորոշում:
Տ. Ու.-Ինձ համար բացարձակապես միևնույն է` Պուտինը ինչ անձնական նկրտումներ ունի, բացարձակապես միևնույն է` Ռուսաստանը ինչ հեռահար նպատակներ ունի: Իրենց շահերը ինձ հետաքրքիր են միայն այնքանով, որքանով դրանք կարող են հակադրվել, բախվել մեր շահերին: Ես կողմ եմ Հայաստանի զարգացմանը, բարգավաճմանը և առաջընթացին:
Հ. Բ.- Պարոն Ուրիխանյան, պաշտոնական Երևանը կարծես արտահայտեց իր տեսակետը, ըստ որի` Հայաստանը ընտրում է Եվրամիությունը, որովհետև Եվրասիական միության հետ տնտեսական համագործակցության պայմանները բավարար չեն. նկատի է առնվում հենց միասնական սահմանի բացակայությունը: Կարելի՞ է ասել, որ այսօրվա դրությամբ պաշտոնական Երևանի և ԲՀԿ դիրքորոշումները հակասում են միմյանց, և ԲՀԿ-ն մինչև վերջ պնդելու է Եվրասիական միության մասնակցությանը իր դիրքորոշումը:
Տ. Ու.- ՀՀ-ն պետք է հետամուտ լինի իր շահը առաջ տանելու բոլոր պետությունների և միջազգային բոլոր ծանրակշիռ կառույցների հետ, այդ թվում` նաև դրանցում մասնակցությամբ, պետք է հետապնդենք բացառապես ՀՀ պետականության, բարեկեցության շահը, բոլորից ստանալու այն, ինչ մեզ է պետք, և մենք չենք կարող ընտրել միայն մեկ ուղի:
Ա. Ղ.- Երկրաչափության մեջ ոչ հորիզոնական գծերը ինչ-որ կետում հատվում են: Եվրոպական միությունը արժեհամակարգային այլ հարթություն է, որակապես այլ մակարդակ, տնտեսական-սոցիալական զարգացվածության այլ հարթություն է, ժողովրդավարության, իրավունքի գերակայության, մարդու իրավունքների պաշտպանության, հումանիզմի տարրերի, դասական քաղաքակրթության կենտրոն է և դրա կողքին` Ռուսաստան` այլ արժեհամակարգային տիրույթում, այլ պատկերացումներով, այլ գաղափարախոսությամբ, այլ նկրտումներով. չեմ ուզում որակումներ տալ:
