Համազգային շարժումը սկսվեց «Միացում» և «Լենին, պարտիա, Գորբաչով» կարգախոսներով: Կարելի էր կարծել, որ մեր հասարակությունը հույսեր ուներ, թե պատմական արդարությունը հնարավոր է վերականգնել ԽՍՀՄ ղեկավարության, ավելի ստույգ` Միխայիլ Գորբաչովի միջոցով: Ասել, թե վերջինս երկրում ու մասնավորապես` Հայաստանում, մեծ հեղինակություն էր վայելում, ճիշտ չի լինի, մանավանդ, որ նրա իրականացրած բարեփոխումները միանշանակ ընկալում, նաև հետևանքներ չունեին և հասցրել էին տնտեսական որոշակի խնդիրներ հարուցել: Մյուս կողմից` Գորբաչովը ակնհայտորեն բացել էր համակարգը, սրբագրում էր կուսակցական մոտեցումները, դրական իմաստով նպաստում էր հասարակության ապագաղափարայնացմանը կամ ապաբոլշևիկացմանն ու մարդկանց մոտ հույսեր էին ծնվել, որ հնարավոր են արմատական փոփոխություններ:
Դրանք, իհարկե, չմոտիվացված հույսեր էին, որովհետև չկար որևէ նախանշան, որ Գորբաչովը վերանայելու է կոմկուսի կայսերական քաղաքականությունը, առանց որի` հնարավոր չէր լինելու ազգային արդարացի քաղաքականության իրականացումը: ԽՍՀՄ-ը կայացել էր սահմանների կամայական գծագրման սկզբունքով, ինչը կայսրության քաղաքականության կարևոր սկզբունք էր: Գորբաչովն` անկախ իր կոսմետիկ բարեփոխումներից, սկզբունքային որևէ հարցում չէր հակադրվում ԽՍՀՄ, կայսրության հիմքերին: Համազգային զարթոնքի առաջին ամիսներին մեր ժողովուրդը հազիվ թե նման խորքային անալիզի անհրաժեշտություն ունենար, մյուս կողմից` փետրվար-մարտ ամիսներին Ազատության հրապարակի հարթակում հիմնականում տոն էին տալիս մարդիկ, ովքեր հավատարիմ էին, այսպես կոչված, կուսակցական գծին:
Շարժման մեկնարկից արդեն մեկ շաբաթ հետո տեղի ունեցան Սումգայիթի ջարդերը և, անկախ այն հանգամանքից, որ խորհրդային պրոպագանդան տեղի ունեցածը մատուցում էր` որպես ադրբեջանական խուժանի վայրենության դրսևորում, մեր ժողովրդի համար ակնհայտ էր դառնում, որ Ադրբեջանում հայատացությունը խրախուսվում և ուղղորդվում է Մոսկվայի կողմից: Ազատության հրապարակում հաշված ամիսների ընթացքում տեղի էր ունենում հանրային կարծիքի բյուրեղացում, ինչը թույլ էր տալիս ձերբազատվել քաղաքական «ռոմանտիզմից» և իրականությանը նայել ավելի սթափ հայացքով: Արդեն մայիս ամսին շարժումն ամբողջովին դուրս էր եկել կուսակցական գաղափարական կարծրատիպերից ու պատահական չէ, որ հանրային տրամադրությունների էվոլյուցիան շարժման օրակարգի բերեց ինքնիշխանության պահանջը, իսկ հարթակ` նոր գործիչների, ովքեր 1988-ի մայիսից ձևավորեցին համազգային շարժման կորիզը:
1988-ի դեկտեմբերին` երկրաշարժից հետո, Գորբաչովն արդեն Հայաստան եկավ օկուպանտի կարգավիճակով ու թերևս օրինաչափ էր, որ նա Երևանում հրահանգեց համազգային շարժման լիդերների ձերբակալությունը:
1988-ի վերջից շարժումն ավելի շատ ուղղված էր Մոսկվայի կայսերական քաղաքականության դեմ` այն գիտակցումով, որ Արցախի հարցի լուծման բանալին կայսրության քայքայումն է, կոմունիստական իշխանության տապալումը:
