«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ԳԱԱ թղթակից անդամ Աշոտ Մելքոնյանը:
– Պարոն Մելքոնյան, մեկնարկեց Երիտասարդ գիտաշխատողների խորհրդի 34-րդ նստաշրջանը: Ըստ Ձեզ՝ արդյոք նստաշրջանը խթանո՞ւմ է երիտասարդ գիտնականների առաջընթացին:
– Համոզված եմ, որ բոլոր գիտական հաստատություններում գիտնականներն իրենց առաջին քայլերը կատարում են երիտասարդ գիտաշխատողների նստաշրջաններում: Ինքս էլ, լինելով ԵՊՀ ասպիրանտ,1986-ին հայտնվեցի Պատմության ինստիտուտում շնորհիվ երիտասարդ գիտաշխատողների խորհրդի գիտական նստաշրջանի: Այդ ժամանակ ես հանդես եկա Արևմտյան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական խնդիրներին նվիրված զեկույցով՝ նվիրված Էրզրումի նահանգի Երզնկա գավառի ժողովրդագրությանը:
Սա կարևոր դպրոց է, որը հնարավորություն է տալիս ինքնադրսևորվելու և գիտության մեջ առաջին քայլերը կատարելու: Մենք գիտության առանձին ոլորտներ փորձում ենք մշակել և գիտական հանրությանը ներկայացնել երիտասարդ գիտաշխատողների նստաշրջաններում: Սրանից քսան տարի առաջ պատմական ժողովրդագրության մասին ոչ ոք պատկերացում չուներ, հիմա գոյություն ունեն պատմական ժողովրդագրության ամբողջ դպրոց, Արևմտյան և Արևելյան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական տեղաշարժեր, էթնոժողովրդագրական ձևակերպումներ, որոնք քաղաքական առումով ևս շատ կարևոր նշանակություն ունեն: Պատահական չէ, որ ժողովրդագրական բնույթի խնդիրները ևս տեղ են գտել գիտաժողովում՝ նվիրված Նախիջևանին, Տայքին: Սրանք շատ կարևոր են, քանի որ վիճահարույց խնդիրներ կան մեր հարևանների հետ, որոնք մեր հայրենազրկված ժողովրդի պարագայում ունեն գիտաճանաչողական կարևորություն: Կամ միջնադարյան Հայաստանի պատմության կարևորագույն խնդիրները, որոնք թվում է՝ հիմնականում լուծվել են խորհրդային տարիներին, բայց նոր շերտեր են ի հայտ գալիս:
Երբ մենք հնչեցնում ենք մեր հնագույն ծագումը հաստատող ծայրահեղ թվացող տեսակետներ, ոմանց մոտ տպավորություն է ստեղծվում, թե մենք իբր փորձում ենք ազգային սնապարծության գիրկը ընկնել, մեզ արհեստականորեն հնացնել, տանել դարերի խորքը, բայց իրականում, երբ օտարի աչքով ես փորձում դիտարկել այդ խնդիրները, միանգամայն այլ պատկեր է ստեղծվում: Օրինակ՝ Ալիսա Դումիկյանը կներկայացնի զեկույց, որտեղ հայոց պատմության հիմնախնդիրներին անդրադրառնում է օտար հեղինակների տեսանկյունից:
– Յուրի Սուվարյանը նշեց, որ ժամանակին սահմանափակումների պատճառով պատմությունը ճիշտ նկարագրությունից զուրկ էր: Այսօր արդյոք պատմությունը կարողանո՞ւմ է ճշմարիտ ներկայացվել պատմաբանների կողմից:
– Շատ տեղին հարց է: Կարծում եմ, որ այն քաղաքական կաղապարը, որը փշրվեց 90-ականների սկզբին՝ անկախության ձեռք բերումից հետո, մարդիկ ազատորեն սկսեցին անաչառ պատմություն շարադրել զուտ արխիվային օբյեկտիվ նյութի հիման վրա, և հենց այդ ժամանակ ընկան մեկ այլ ծայրահեղության մեջ: Օրինակ՝ երբ խոսում ենք 18-20-ի առաջին հանրապետության մասին՝ որպես բուրժուական հանրապետության, հետագայում 90-ականների սկզբին այն սկսվեց ներկայացվել միանգամայն վառ գույներով՝ իբր 18-20թթ. հանրապետությունը որևէ խնդիր չի ունեցել, և ընկան ծայրահեղության մեջ: Հիմա կրքերը հանդարտվել են, և պատմությունը շատ ավելի անաչառ է գրվում:
Ինչ վերաբերում է ժամանակակից պատմությանը, ապա մեր երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը վերածել պատմագիտական նյութի և ներկայացնել անաչառ, իմ կարծիքով՝ բավականաչափ դժվար է:
– Դժվա՞ր է, թե՞ սխալ:
– Ե՛վ դժվար է, և՛ սխալ, որովհետև անաչառ պատմություն գրել կենդանի մարդկանց ներկայությամբ այս կամ այն քաղաքական ուժի և կոնյունկտուրայի պայմաններում, բնականաբար, անհնարին է: Պատահական չէ, որ 2000-ականների վերաբերյալ պատմության հարցերի շուրջ ԵՊՀ հրատարակած դասագիրքը բավականին մեծ աղմուկ բարձրացրեց: Շատ անշնորհակալ գործ է գրել այսօրվա պատմությունը, երբ այն դեռ պատմության չի վերածվել, որովհետև դա կդառնա հրապարակախոսություն, նաև քաղաքական պատվեր, և այս իմաստով որոշ ժամանակ է պետք, որ նյութը մարսվի, դառնա պատմագիտական բնույթի նյութ:
– Կարո՞ղ ենք ասել, որ քաղաքականության մեջ դեռ սերնդափոխություն է պետք, հետո նոր այդ շրջանի պատմական նկարագրությւոն:
– Կարծում եմ՝ այո: Անաչառ, հարյուր տոկոսանոց տեքստ ներկայացնել հանրությանը, որն այսօր կբավարարի հանրության բոլոր շերտերին, այսօր անհնար է, դրա համար մենք փորձում ենք զգուշորեն վերաբերվել ժամանակակից պատմությանը:
– Այսօր Պատմության ինստիտուտում ունե՞նք ժամանակակից պատմություն գրող գիտնականներ, և որքանո՞վ կարող է նրանց գրածը անաչառ լինել:
– Նորագույն պատմության բաժին ունենք, որը զբաղվում է 1918-ից մինչև մեր օրերը ընկած ժամանակաշրջանի պատմության հարցերով: Լիլիթ Զաքարյանը զբաղվում է ժամանակակից պատմության խնդիրներով, բայց ասել, թե համակողմանի, ամբողջական պատմություն ներկայացնող մասնագետներ ենք պատրաստում, կարծում եմ՝ դեռ վաղ է, քանի որ, ինչպես նշեցի, այդ պատմությունը դեռևս քաղաքագիտական հրապարակախոսական մշակումներից դուրս չի եկել և չի դարձել զուտ պատմագիտական նյութ:
