«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է մշակութաբան Վարդան Ջալոյանը:
– Պարոն Ջալոյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի ներքաղաքական կյանքը:
– Այսօր շատ դժվար է խոսել քաղաքական գործընթացների մասին, որովհետև կարծես թե քաղաքական հաստատությունները գոյություն ունեն՝ պառլամենտ, ընտրություններ և այլն, բայց, ըստ երևույթին, մենք ունենք մի իրադրություն, որը քաղաքական տեսաբաններն անվանում են ապաքաղաքականացման իրադրություն: Այսինքն, ըստ էության, քաղաքական կարևորագույն հարցերը քննարկման չեն դրվում, և դրանք չեն լուծվում քաղաքական ձևերով: Ես օրինակ կբերեմ «Էլեկտրիկ Երևան»-ի դեպքը, երբ այդ երիտասարդները պահանջում էին էլէներգիայի սակագնի պահպանում, ոչ թե իջեցում, նրանք հանդես եկան որպես ապաքաղաքական ուժ: Այսինքն՝ մենք տեսնում ենք, որ «քաղաքական» բառը Հայաստանում վերածվել է մի տեսակ վարկաբեկիչ բառի: Իսկ դա նշանակում է, որ եթե քաղաքական բառը վարկաբեկիչ է, մենք քաղաքական գործընթացներ ունենալ չենք կարող: Շատ կարևոր է, որ Ս. Սարգսյանին և նրա թիմին հաջողվեց կարևորագույն քաղաքական հարցերը դուրս բերել քաղաքական դաշտից և տեղափոխել, այսպես կոչված, ադմինիստրատիվ դաշտ: Եվ այսօր էլ այն հարցերը, որոնք պետք է լուծվեն քաղաքական ճանապարհով, լուծվում են ադմինստրատիվ-ոստիկանական ճանապարհով: Սա Հայաստանի քաղաքական իրադրության հիմնական բնութագիրն է:
– Պարոն Ջալոյան, երիտասարդները, ովքեր ապաքաղաքական էին անվանում իրենց գործունեությունը, կարո՞ղ ենք արձանագրել, որ ինչ-որ առումով վախենում էին քաղաքականությունից:
– Երիտասարդները չէին վախենում քաղաքականությունից: Նրանք ավելի շուտ վախենում էին քաղաքական գործիչներից: Լայն իմաստով, իհարկե, իրենք քաղաքականություն էին վարում, որովհետև իրենց պայքարը ոչ այնքան սակագնի համար էր, որքան մի հասարակ ճշմարտություն էր՝ որ դուք չեք հարգում մեզ, դուք չեք լսում մեզ. այստեղից այդ ամբողջ հայհոյանքները, որովհետև եթե քեզ չեն լսում, դու ստիպված կարծես թե դուրս ես գալիս լեզվի սահմաններից, խախտում ես այդ սահմանները, որպեսզի ինչ-որ ձևով ուշադրություն գրավես, և լսեն քեզ: Այսինքն՝ այդ պրոցեսը՝ խոսելու և լսելու, ամբողջովին փոխարինվել է ադմինիստրատիվ պրոցեդուրաներով: Հետևաբար՝ երբ իրենք ասում էին, որ իրենք քաղաքականություն չեն ընդունում, իրենք նկատի ունեին ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների կոնֆորմիզմը՝ մի կողմից, և իհարկե, մյուս կողմից՝ կոռումպացված իշխանությանը: Եթե քաղաքականությունը որոշում է կոռումպացված իշխանությունը և կոնֆորմիստ ընդդիմությունը, ուրեմն քաղաքականություն բառն այստեղ դուրս է գալիս. դա, կարելի է ասել, այլ քաղաքականություն է, բայց դա իսկապես, կարծում եմ, ինչ-որ քաղաքականություն հանդիսանում է այնուամենայնիվ:
– Պարոն Ջալոյան, հիմա մենք ընտրական ԸՕ քննարկման գործընթացում ենք, մի գործընթաց, որտեղ իշխանությունը կարծեք թե փորձում է լսել ընդդիմության պահանջները, «4+4+4» գաղափարը ընդունելի եղավ իշխանության համար, որտեղ քաղաքացիական հանրույթը, ընդդիմությունը և իշխանությունը մեկ սեղանի շուրջ քննարկումներ պետք է կազմակերպեն: Սա է՞լ է իմիտացիոն, ոչ քաղաքական գործընթաց:
– Դրանք ո՛չ իմիտացիոն, ո՛չ էլ քաղաքական գործընթացներ են, հարկավոր է հասկանալ, որ քաղաքական կամ կուսակցական համակարգը խորապես ձևափոխվել է: Եվ եթե, օրինակ, սրանից 10 տարի առաջ գոյություն ուներ հստակ բաժանում՝ լիբերալների և պահպանողականների, կամ պահպանողական- ազգայնականների և այլն, ապա այսօր մենք կարող ենք ասել, որ Հանրապետական կուսակցությունը վերածվել է բոլորի համար կուսակցության: Այսինքն՝ դու կարող ես կոմունիստ լինել, լիբերալ լինել, չգիտեմ ինչ լինել, այնտեղ բոլորի համար տեղ կա:
– Որտեղ գաղափարը երաշխիք չէ, ըստ էության:
– Այո՛, արդեն վաղուց: Մի պահ նրանք տարվեցին նժդեհականությամբ, բայց հետո, արդեն, փաստորեն, այսօր, այսպես կոչված, ադմինիստրատիվ տեխնոլոգիաների մասնագետներն են, որոնք կազմում են ՀՀԿ-ի վերնախավը: Իսկ տեխնոլոգիական տիպի ադմինիստրացիան հենց կոչվում է լիբերալիզմ: Այսիքն՝ մենք ունենք ՀՀԿ, որը յուրատեսակ լիբերալ կուսակցություն է: Յուրատեսակ լիբերալ, որովհետև այնտեղ նժդեհականն էլ տեղ ունի, ասենք՝ լևոնականն էլ, դաշնակն էլ տեղ ունի, բայց չգիտես ինչու՝ օրինացը/ՕԵԿ-ականը տեղ չունի, որը շատ բնական է:
– Հայաստանում կտրուկ փոփոխությունների հնարավորություն տեսնո՞ւմ եք:
– Կտրուկ փոփոխություններ իսկապես հնարավոր են, որովհետև, եթե հիշում եք, եղան շատ հզոր սոցիալական շարժումներ Հայաստանում, որոնք վախեցրին ոչ միայն Հայաստանի իշխանություններին, այլ նույնիսկ Մոսկվայում արձագանքներ եղան: «Էլեկտրիկ Երևան»-ի մասին ռուսական մամուլի հրապարակումներին հետևում էի, նրանք մտածում էին, որ Հայաստանում արդեն հեղափոխություն է տեղի ունենում. էսօր չէ, վաղը իշխանափոխություն տեղի կունենա, և ամերիկացիները կգան իշխանության: Այդ աստճանի միֆականացված բան կար: Այո՛, այդ ամենը ցույց է տալիս, որ միշտ հնարավոր են փոփոխություններ: Սակայն, գիտեք ինչպես է լիում, օրինակ, ասենք թե՝ գոյություն ունի ընդվզում, այդ ընդվզումը կարող է շատ հզոր լինել, բայց կարո՞ղ է արդյոք այդ ընդվզումը պատճառ դառնալ խոր փոփոխությունների և ո՞վ պետք է անցկացնի, գոյություն ունի՞ արդյոք այդպիսի ծրագիր: Հայաստանում տեղի է ունեցել քաղաքական դաշտի գորշացում, այսինքն՝ կուսակցությունները կորցրել են իրեց ինքնությունը՝ լինեն սոցիալիստական, լիբերալ կամ պահպանողական. պահպանողականները սոցիալիստ են դարձել, սոցիալիստները պահպանողան, ամերիկամետները դարձել են նացիոնալիստներ և նժդեհականներ և այլն: Այսինքն՝ համահավասարեցում է, յուրաքանչյուրի մեջ քաղաքական կոկտեյլ է ստացվել, որտեղ հավասար բաժնով ամեն ինչից կա: Եվ այս առումով, ես կարող եմ ասել, որ մենք չունենք մի որոշակի ավանգարդ, որը կիրականացնի հեգեմոնիան: Այսինքն՝ այդ ավանգարդն իր շուրջը կհավաքի բոլոր նրանց, ովքեր դժգոհ են, բայց մենք չունենք այդպիսի գաղափար:
– Նոր ստեղծվող կուսակցություննե՞րն էլ չեն դրել այդ գաղափարն իրենց հիմքում:
– Ես դրա համար եմ դրական գնահատում «Օրինաց երկրի» նախաձեռնությունը, չնայած 2008-ի դեպքերը վարկաբեկեցին ՕԵԿ-ին, բայց իրենք տեսնում են, որ այդպիսի պահանջ գոյություն ունի հասարակության կողմից, ոչ թե մտավորականների կամ չգիտեմ ում կողմից, այլ հենց այն, ինչ Արևմուտքում անվանում են միջին խավ՝ ուսուցիչներ, բժիշկներ… այդ մարդիկ չեն կարող ապրել այդպիսի գորշ միջավայրում, իրենց հարկավոր է որոշակի ծրագիր, որովհետև նրանք ռացիոնալ մարդիկ են:
– ՕԵԿ-ականները կարո՞ղ են իրոք ազնիվ մղումներ ունենալ քաղաքականության մեջ, երբ այդպիսի քաղաքական անցյալ ունեն. որքան էլ անունը փոխեն, հիմա «Հայկական վերածնունդ» դարձան, անվան փոփոխությունը կարո՞ղ է իրական փոփոխություն բերել:
– Կարող եմ ասել, որ Արթուր Բաղդասարյանի 2008թ. արարքը շատ թե քիչ կարող եմ բացատրել նաև իր ընտրազանգվածով, այսինքն՝ այդ ուսուցիչներն ու բժիշկները լինելով լիբերալ ըստ իրենց մասնագիտությունների (դրանք լիբերալ մասնագիտություններ են համարվում)՝ չքվեարկեցին Լ. Տեր-Պետրոսյանի օգտին, լիբերալ մարդիկ չեն քվեարկել, հիմնականում, որքան էլ տարօրինակ է, հասարակ մարդիկ են կողմ քվեարկել Լ. Տեր-Պետրոսյանին, այսինքն՝ այդ միջին խավի խնդիրը, որ մեզ մոտ շատ քիչ թիվ է կազմում՝ 10-15 տոկոս (մի 5 տոկոս վերնախավ և 80 տոկոս չքավորներ և շատ չքավորներ), բայց այդ 10-15 տոկոսը կարող է կողմնորոշվել դեպի «Հայկական վերածնունդ» կուսակցություն. ինչո՞ւ. որովհետև մի կուսակցություն է, որ համատարած գորշացման ժամանակ, չունենալով դեմք՝ ժամանակին կորցրած լինելով իր դեմքը, այնուամենայնիվ, միակն է, որ փորձում է գտնել մի ինչ-որ դեմք, ինչ-որ տեղ այս գորշ քաղքականության մեջ:
– Իսկ մաքուր ընդդիմադիրներ մնացե՞լ են արդյոք:
– Ընդդիմադիր լինելը ոչ այնքան քաղաքական գործչի գործն է, որքան մտավորականի, անհատի, ակտիվիստի: Այո՛, ես կարող եմ ասել, որ այսօր ընդդիմադիր ոչ մի բան գոյություն չունի, որովհետև կուսակցությունների միջև տարբերությունները վերացել են, բայց, իհարկե, մնացել են անհատները, ակտիվիստները և այլն: Դրա համար է, որ ակտիվիստները չեն ուզում, որպեսզի իրենց շփոթեն քաղաքական գործիչների հետ, ուզում են ոչ թե քաղաքականությունից, այլ քաղաքական գործիչներից հեռու մնալ:
