Ինչքան էլ որ Հայաստանի հասարակությունը անտարբեր է ներկայիս արտաքին քաղաքական գործընթացների հանդեպ, որքան էլ դրանց ընդդիմախոսները փորձում են փաստարկված ներկայացնել այդ գործընթացներից բխող լրջագույն վտանգները, միևնույն է, նույն այդ հասարակությունը, այդուամենայնիվ, ցանկանում է հասկանալ այդ գործընթացները:
Ավելին՝ գուցե դրանք չհասկանալու և չընկալելու հետևանքն է այն անտարբերությունը, որ կա հասարակության մեջ արտաքին ոլորտի հանդեպ: Այսինքն՝ մարդիկ, ի վերջո, ցանկանում են հասկանալ, թե իրականում ի՞նչ է կատարվում Ղարաբաղյան հակամարտության ուղղությամբ: Այդ խնդրի մասին կարծես թե բավականաչափ ասվել ու գրվել է, ու թվում է, թե որևէ մեկի համար պետք է որ բաց կամ անհասկանալի հարց չմնար, սակայն հասարակության վերաբերմունքը վկայում է, որ ոչ բոլոր բացատրություններն են ընկալվում կամ ընդունվում, որովհետև հազիվ թե ճիշտ է հասարակությանն անտարբերության մեջ մեղադրելը: Երբ հասարակությանն առարկայորեն, հանգամանալից և մատչելի բացատրվում է որևէ երևույթ, հասարակությունը միշտ էլ արձագանքում է համարժեք: Թերևս ամբողջ հարցն այն է, թե ով և ինչպես է խոսում հասարակության հետ: Մյուս կողմից՝ կարող է թվալ, որ ավելի պարզ ասելը, ղարաբաղյան հակամարտության հետ դրա կապի վտանգները ավելի մատչելի և բաց տեքստով ներկայացնելը ուղղակի անհնար է, և եթե այդ ամենից հետո էլ հասարակության մեջ դեռևս հարցեր մնում են, ուրեմն խնդիրն արդեն հասարակության մեջ է, նրա աշխարհընկալման, մտածողության, արժեքների, առաջնահերթությունների մեջ: Դժվար է միարժեք մերժել այդ գնահատականը:
Հայաստանի հասարակության ընկալումների, արժեքների, առաջնահերթությունների մեջ իսկապես կան լուրջ խնդիրներ, քանի որ անկախության մոտ 23 տարիների ընթացքում Հայաստանի քաղաքական որևէ էլիտա չի փորձել հետևողական և համակարգված աշխատանք տանել հայաստանցու նոր, պետական կարգավիճակին համարժեք մտածողություն ձևավորելու համար: Այսինքն՝ մենք կանգնել ենք այն փաստի առաջ, որ կա պետություն, սակայն այդ պետության բնակչի համար չկա արժեքային այն սանդղակը, որը հանդիսանում է պետության ու բնակչի կապը: Այդ ուղղությամբ աշխատանք տարվել է միայն հատկապես կրիտիկական պահերին, երբ էլիտան փորձել է հիմնարար, փիլիսոփայական, ապագային միտված զրույց տանել հասարակության հետ: Օրինակ՝ այդ բանը տեղի ունեցավ 1997 թվականին, ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման թեմատիկայով, երբ կրկին արտաքին քաղաքական բավական անորոշ իրավիճակ էր, և իշխանությունը գնաց հասարակության հետ անկեղծ և հիմնարար զրույցի:
Բայց իշխանության այդ քայլը չընկալվեց, ինչպես դեռահասը չի ընկալում ծնողի հետ անկեղծ զրույցը, եթե մինչ այդ ծնողը իր զավակի հետ հարաբերվել է միայն «կարելիի» և «չի կարելիի» շրջանակներում: Հասարակությունը ոչ թե մերժեց այդ անկեղծ զրույցի թեմատիկան և բովանդակությունը, այլ պարզաես չընդունեց զրույցն ինքնին, քանի որ իշխանությունն այլևս ոչ մի կերպ հասարակության համար չէր ընկալվում որպես զրուցակից, այլ ընկալվում էր որպես ժամապահ, որը թույլատրում է այն, ինչ իրեն անհանգստություն չի պատճառում, և չի թույլատրում այն, ինչ իրենից հոգևոր կամ ֆիզիկական ջանք է պահանջում: Այլ հարց է, թե թեմատիկայի, բովանդակության շուրջ կայանալիք զրույցի դեպքում ի՞նչ վերաբերմունք կցուցաբերեր հասարակությունը. ի՞նքը կփոխեր իշխանության մոտեցումը, թե՞ իշխանությունը կփոխեր հասարակության կարծիքը: Դա այդպես էլ մնաց անիմանալի և տեսական դատողությունների ոլորտում: Փոխարենը անհրաժեշտ հետևություն արեցին «հայտնի ուժերը», որոնք հասկացան, որ հասարակության հետ անկեղծ զրույցի փորձն անգամ վտանգավոր է իշխանության համար, քանի որ դրանից օգտվողը սովորաբար լինում է ո՛չ հասարակությունը և ո՛չ էլ իշխանությունը, այլ նրանք, ովքեր ձգտում են իշխանության:
Դրանից հետո Հայաստանում այդօրինակ որևէ «սխալ» որևէ էլիտա չի գործել ու թերևս չի էլ գործի: Ինչքան քիչ բան գիտի հասարակությունը, ինչքան քիչ բան է հասկանում և ընկալում, այդքան ավելի հեշտ է նրան կառավարելը: Այդ իրավիճակը կոտրելու ամենաշահագրգիռ կողմը, թերևս, պետք է լինի այն քաղաքական ուժը, ում ձեռնտու չէ հանրային ապատիան և ով ցանկանում է փոխել համընդհանուր թմբիրի և անտարբերության մթնոլորտը: Բայց հենց այն, որ չկա հանրային առաջնահերթությունների և արժեքների հստակ մշակված համակարգ, չկան հանրային պատկերացումներ համապետական և համազգային կարևոր խնդիրների շուրջ, և հասարակության ընկալունակությունն առավելապես սկսում և ավարտվում է դրա ամեն մի անդամի կենցաղի շրջանակով, բարդացնում է կենցաղից վեր հարցերում հասարակության հետ շփվելու հնարավորությունն ու արդյունքի հասնելու հավանականությունը: Ցավոք սրտի, դա այն իրականությունն է, որի ձևավորմանը կամա թե ակամա նպաստել է Հայաստանի ամբողջ քաղաքական համակարգը, կամա թե ակամա, գիտակցված թե ոչ՝ աշխատել է այդ ուղղությամբ: Այդ իսկ պատճառով էլ ով գտնվում է իշխանության ղեկին՝ քաղում է բոլորի աշխատանքի պտուղները, իսկ մնացյալը կրակն են ընկնում այդ պտուղներից չաղացող իշխանության ձեռքին:
