Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը անդրադառնալով Իրանի հետ հարաբերությանը հայտարարել է, թե ներկայիս լարվածությունն աննախադեպ է, միաժամանակ նշելով, թե չեն վախենում Իրանից: «Մենք ամեն ինչ անելու ենք՝ պաշտպանելու մեր ապրելակերպը, Ադրբեջանի և ադրբեջանցիների զարգացման աշխարհիկ ուղին, այդ թվում՝ Իրանում բնակվող ադրբեջանցիների։ Նրանք մեր ազգի մի մասն են», հայտարարել է Ալիևը, ինչը ևս աննախադեպ է:
Փաստացի, Ադրբեջանի նախագահն առաջին անգամ անում է հայտարարություն, որտեղ ուղիղ իմաստով ներկայացնում է «հավակնություն» Իրանում բնակվող ադրբեջանցիների «ճակատագրի» առնչությամբ, ընդ որում խոսելով աշխարհիկ ուղու մասին, նրանց ևս ներառելով այդ «ուղղու» մեջ:
Իրան-ադրբեջանական հարաբերությունում լարվածությունն ու փոխադարձ գործակցությունը զուգակցվում է տևական ժամանակ, բայց աննախադեպ է, երբ Բաքուն գործնականում այդօրինակ հավակնոտ հայտարարություններ է անում Իրանում ապրող ադրբեջանցիների ճակատագրի առնչությամբ, միաժամանակ նաև ակնարկում Իրանում կառավարող կրոնական վարչակարգի մասին: Գործնականում դա հավակնություն է Իրանի տարածքային ամբողջության նկատմամբ, իհարկե ոչ ուղիղ իմաստով, սակայն խիստ թափանցիկ ձևակերպումներով: Ադրբեջանի և Իրանի միջև բախման չի հավատում թերևս ոչ ոք, կամ դա հնարավոր համարում են քչերը, սակայն տարիներ առաջ թերևս քչերը կամ ոչ ոք չէր պատկերացնի Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև ուղիղ, լայնամասշտաբ պատերազմ, որքան էլ դե ֆակտո այդ պատերազմը Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև է: Ու հենց այստեղ է նաև հարցը, որ Ադրբեջան-Իրան ուղիղ պատերազմն էլ դե ֆակտո լինելու է Իրանի և երրորդ կողմի միջև, ոչ թե Ադրբեջանի:
Խնդիրն այն է, որ իրավիճակը կարող է բերվել մի կետի, երբ թե Բաքուն, թե Իրանը անկարող են լինելու կառավարել հարաբերությունն ու խուսափել ռազմական բախումից: Թե որն է լինելու տվյալ պարագայում երրորդ կողմը, կամ որը կարող է լինել, սա արդեն մեկնաբանության կամ դիտարկման խնդիր է:
Անկասկած է, որ առնվազն երկուսը լինելու են հաստատ՝ Իսրայել ու Թուրքիա: Իսրայելը՝ Իրանի հանդեպ հասկանալի վերաբերմունքի բերումով, իսկ Թուրքիան՝ նվազագույնը Ադրբեջանի հետ ռազմա-քաղաքական դաշինքի առկայության: Կրկնեմ, այսօր սա թվում է աներևակայելի սցենար, սակայն մյուս կողմից երևակայելի՞ է Իրանի միջուկային տերություն դառնալը: Այստեղ է նաև «դիլեման» և իրավիճակի ապակայունացման գերռիսկի «օջախը»: Եվ այն, որ Ալիևն անում է աննախադեպ հավակնոտ հայտարարություններ, վկայում է, որ իրավիճակը բավականին մոտեցել է այդ կետին, կամ մոտենում է մեծ դինամիկայով: Ընդ որում, սա բոլորովին չի նշանակում, թե Ալիևը գնում է դրան սիրահոժար: Նախ, այստեղ կա 2020 թվականի պատերազմի հաղթանակի «պարտքի» խնդիրը, ու բացի այդ կա նաև մեկ այլ հարց: Ակնառու է, որ Ադրբեջանն Իրանի հարցում ավելի ու ավելի սեղմվում է այսպես ասած Իրանի բարեկամների և հակառակորդների միջև: Եվ այստեղ նա ստիպված է խաղալ թե մեկի, թե մյուսի հետ:
Դրա վկայությունն է թերևս այն, որ նա մի կողմից կարծես թե սերտ հաղորդակցվում է ռուսական կողմի հետ, որը չի կարող չենթադրել նաև իրանյան ուղղության դիտարկում, մյուս կողմից աննախադեպ կոշտ և հավակնոտ հռետորաբանություն բանեցնում Իրանի ուղղությամբ: Ընդ որում, բացառել պետք չէ, որ Ալիևի այդ հայտարարությունները Թեհրանը կարող է դիտարկել ոչ թե իբրև սպառնալիք, այլ հենց իբրև նրա մանևրի անհրաժեշտություն, որը պետք է թույլ տա խուսափել իրավիճակն անխուսափելի բախման տանող իրողություններից, որոնք կարող են առաջանալ Ադրբեջանի հանդեպ ճնշումներն ուժգնացնելու պարագայում: Ըստ ամենայնի հենց երկակի տրամաբանության դրսևորում է և այն, որ Ալիևը նաև հայտարարել է, թե Ռուսաստանի հետ քննարկել է «Զանգեզուրի միջանցքի» հարց և այդ հարցում արգելակներ ստեղծելը չի բխում նաև Իրանի շահից:
Երկաթուղային հաղորդակցության հարցում ռուս-ադրբեջանական շփումից դրական ազդակների մասին Երևանում ՀԱՊԿ Վեհաժողովի հաջորդ օրը հայտարարել է Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը: Ինչ դրական ազդակի մասին է խոսքը, եթե Հայաստանը բացառում է «միջանցքային» որևէ տրամաբանություն, իսկ Բաքուն շարունակում է խոսել այդ մասին, իհարկե մնում է հարց, սակայն մյուս կողմից պետք է նկատի ունենալ և այն, որ հրապարակային մակարդակում Բաքուն մշտապես օգտագործելու է «միջանցք» բնորոշումը, անկախ բովանդակությունից, և այստեղ պետք չէ բացառել Ալիևի «ներքին սպառման» անհրաժեշտությունները, թեև իհարկե առանցքայինն այն է, թե այդուհանդերձ որն է Հայաստանի վարչապետի նշած դրական ազդակի բովանդակությունը: Ընդ որում հատկանշական է, որ դրանից մեկ օր անց՝ նոյեմբերի 25-ին Հայաստանի փոխվարչապետ, հաղորդուղիների ապաշրջափակման հարցերի աշխատանքային խմբի Հայաստանի պատվիրակության ղեկավար Մհեր Գրիգորյանին է այցելել Հայաստանում Իրանի Իսլամական հանրապետության դեսպանը:
