«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է Քաղաքականության հետազոտական կենտրոնի փոխնախագահ Արմեն Գրիգորյանը։
– 1994 թվականի մայիսի 12-ին հաստատվեց հրադադար ղարաբաղյան պատերազմի կողմերի միջև։ Արդյոք այդ պահի դրությամբ դա ամենաճիշտ ու ամենահնարավո՞ր տարբերակն էր, քանի որ շատերը խոսում են ադրբեջանական կողմին կապիտուլյացիայի ենթարկելու հավանականության մասին, եթե չլիներ հրադադարը։
– Այդպես խոսելը հեշտ է նրանց համար, ովքեր այն ժամանակ, չլինելով որոշում կայացնողներից, հրամանատարներից կամ բանակցողներից, այսինքն՝ պատասխանատվություն կրողներից մեկը, կարող էին ճամարտակել կապիտուլյացիայի, մինչև Կուր գետը հասնելու ու նմանատիպ բաների մասին՝ առանց հաշվի առնելու այն ժամանակ հայկական կողմերի ու հակառակորդի ունեցած ռեսուրսներն ու այլ հանգամանքները: Անցած տարիների ընթացքում այդպես մտածողների քանակը գուցե նույնիսկ ավելացել է՝ հաշվի առնելով թե՛ լրատվամիջոցների ու կրթական համակարգի միջոցով 20 տարվա ընթացքում ՀՀԿ-ՀՅԴ-ական քարոզչության ազդեցությունը, թե՛ վերջին տարիներին արդեն նաև սոցցանցերի շնորհիվ «բազմոցային դիվանագետ» կամ «բազմոցային զորավար» լինելու հեշտությունը:
Հրադադարն ամրագրել է ԼՂ հակամարտության կողմ և բանակցությունների լիիրավ մասնակից լինելը: ԼՂ պաշտպանության բանակն էլ ունի պաշտպանունակ դիրքեր: Սա է էականը:
– Ինչպե՞ս ստացվեց, որ եռակողմ համաձայնագրի կնքումից մի քանի տարի անց Ղարաբաղը դուրս մնաց բանակցությունների սեղանից։
– Այս թեմային բազմաթիվ անդրադարձներ են եղել: Եթե կարճ ձևակերպենք՝ Ռոբերտ Քոչարյանի ու նրա շրջապատի շահերն ավելի էին կարևորվել, քան պետական շահը:
– Ո՞րն էր Ռուսաստանի դերակատարությունը և նաև՝ շահագրգռվածությունը այդ համաձայնագրի ստորագրման հարցում։
– Ռուսաստանն այն ժամանակ կարողացավ դիրքավորվել որպես հակամարտության բոլոր կողմերի համար վստահելի միջնորդ՝ դրանով նաև ամրապնդելով իր միջազգային համբավը: Այդպիսով այն կարողացավ նաև երկարաժամկետ առումով պահպանել ազդեցությունը Հարավային Կովկասում ու նաև դրա շնորհիվ է կարողանում մինչև այժմ ազդել իրավիճակի վրա իր համար առավել շահավետ ձևով՝ հանդես գալով միաժամանակ միջնորդի և հակամարտության կողմերին զինողի դերերում ու դրան զուգահեռ անգամ չթաքցնելով «ազդեցության գոտի» ունենալու հավակնությունները: Չմոռանանք, սակայն, որ այն ժամանակ Ռուսաստանն ուներ Չեչնիայում ռազմական գործողություններ պլանավորելու խնդիր ևս, ու Հարավային Կովկասում իրավիճակի կայունացմամբ նաև որոշ չափով իր թիկունքի անվտանգությունն էր ապահովում:
– 2016 թվականի ապրիլի 5-ին ևս կնքվեց նման մի համաձայնագիր՝ այս անգամ երկկողմ, Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև։ Եվ կարծիք կա, որ եթե ռուսական կողմը չպնդեր, մենք կվերադարձնեինք կորցրած դիրքերը։ Ընդհանրապես՝ արդյոք չե՞ք կարծում, որ 2016-ի այդ երկկողմ ստորագրած փաստաթուղթը, մեծ հաշվով, չեղյալ է համարում 1994-ի հրադադարի համաձայնագիրը, որը եռակողմ էր։
– Այդպես չեմ կարծում. կարծում եմ՝ ակնհայտ է, որ արդեն մեկուկես տասնամյակից ավելի երկկողմ բանակցություններ վարելուց հետո տրամաբանական էր 2016-ին կատարվածը: Առավել ևս, քանի որ եռակողմ ձևաչափին վերադառնալու նպատակ այն ժամանակ չի էլ դրվել, ու համապատասխան քաղաքական կամք դրսևորելու պատրաստակամություն չի եղել:
