Ապրիլի 24-ին մի խումբ շատ քաջ տղամարդիկ և կանայք կհավաքվեն Ստամբուլի կենտրոնի Թաքսիմ հրապարակում՝ անցկացնելու աննախադեպ և հուզիչ ոգեկոչման արարողություն։ Տղամարդիկ և կանայք կլինեն և՛ թուրք, և՛ հայ, և նրանք կհավաքվեն՝ միասին հիշելու 1915 թվականի Ցեղասպանության ժամանակ օսմանյան թուրքերի կողմից 1.5 մլն հայ տղամարդկանց, կանանց ու երեխաների կոտորածը։ Այդ հայկական Հոլոքոստը, որը հրեական Հոլոքոստի անմիջական նախորդն է, սկսվել է 100 տարի առաջ ապրիլի 24-ին, միայն Թաքսիմից կես մղոն հեռու, երբ այն ժամանակվա կառավարությունը շրջանակի մեջ է առել հարյուրավոր հայ մտավորականների ու գրողների և պատրաստել նրանց մահվան, նրանց ժողովրդին՝ բնաջնջման։ Այս մասին The Independent-ում գրում է Ռոբերտ Ֆիսկը։
Պապն արդեն զայրացրել է թուրքերին՝ անվանելով այն չարամիտ գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ամենասոսկալի կոտորածը, ցեղասպանություն, ինչպես որ այն կա, որը մարդկային ցեղը ոչնչացնելու միտումնավոր և ծրագրված փորձ էր։
Թուրքական կառավարությունը, բայց, փառք Աստծո՝ ոչ ողջ թուրք ժողովուրդը, պահպանում է պատմության այդ փաստի վերաբերյալ իր դյուրաբորբ ու երեխայական ժխտումը, թե հայերը սպանվել են ըստ ծրագրի, և որ «ցեղասպանություն» բառը հորինվել է միայն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո և այդպիսով չի կարող աղերս ունենալ դրա հետ։
Երկու միտք է գալիս գլուխդ 1915-ի սպանդի, զանգվածային բռնաբարության ու երեխաների սպանության 100-րդ տարելիցին։ Առաջինն այն է, որ ՆԱՏՕ-ի անդամ հանդիսացող, ուժեղ և համարձակ եվրոպական երկրի ազդեցիկ կառավարության համար զանգվածային մարդկային դաժանության վերաբերյալ ճշմարտության ժխտման շարունակումը մոտ է հանցավոր ստին։
Ավելի քան 100 հազար թուրքեր հայտնաբերել են, որ ունեն հայ տատեր կամ նախատատեր՝ նրանք այն նույն կանայք են, ովքեր առևանգվել են, ստրկացվել, բռնաբարվել կամ մահվան երթի ուղարկվել Անատոլիայից դեպի հյուսիսային սիրիական անապատ։ Թուրք պատմաբանները (ցավոք սրտի, ոչ բավարար քանակով) այժմ առաջ են բերում ամենամանրամասն փաստագրական ապացույցներ աղետաբեր Թալեաթ փաշայի բնաջնջման հրամաններից, որոնք նա արձակել է այն ժամանակվա Կոստանդնուպոլսից (Ստամբուլ)։
Ամեն ոք, ով հակադրվում է Ցեղասպանության վերաբերյալ կառավարության ժխտողականությանը, դեռևս անարգվում է։ Մոտ քառորդ դար ես նամակներ էի ստանում թուրքերից՝ Ցեղասպանության վերաբերյալ իմ գրածների համար։ Դա սկսվեց այն բանից, երբ ես 1992 թվականին սիրիական անապատից իմ սեփական ձեռքերով պեղեցի կոտորված հայերի ոսկորներ ու գանգեր։ Մի քանի թղթակիցներ ցանկանում էին իրենց աջակցությունն արտահայտել։ Նամակների մեծ մասը չարության տարրեր էին պարունակում։ Եվ ես վախենամ, որ թուրքական կառավարության շարունակվող ժխտողականությունը կարող է այնքան վտանգավոր լինել Թուրքիայի համար, որքան վիրավորական՝ զոհերի հայ ժառանգների համար։ Ես հիշում եմ տարեց հայ կնոջը, ով ինձ պատմում էր, թե ինչպես է տեսել թուրք զինվորականներին ողջ երեխաներին միմյանց վրա կուտակելով հրդեհելիս։ Իր մայրը պատմել է իրեն, որ նրանց ճիչերը եղել են երկինք համբարձվող նրանց հոգիների ձայները։ Կանանց ստրկացումն արդյոք ճիշտ նույնը չէ՞, որը ԴԱԻՇ-ն իրականացնում է այսօր իր էթնիկ թշնամիների դեմ թուրքական սահմանի երկայնքով։ Ժխտումը հղի է վտանգով։
Եվ եկեք մեզ հարցնենք, թե ինչ կպատահեր, եթե ներկայիս գերմանական կառավարությունը պնդեր, որ 6 մլն հրեայի կյանք խլած 1939-1945թթ. իրադարձությունները ցեղասպանություն ճանաչելու ցանկացած պահանջ «հրեական քարոզչություն էր» և «պատմության և իրավունքի խեղաթյուրում»։ Այնուհանդերձ, բավական էր թուրքական կառավարության ասածը, երբ ԵՄ-ն անցած շաբաթ կոչ արեց Թուրքիային ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Անկարայի ԱԳՆ-ի հաղորդմամբ՝ ԵՄ-ն տեղի է տվել «հայկական քարոզչությանը» 1915 թվականի դեպքերի վերաբերյալ և «խեղաթյուրում է պատմությունն ու իրավունքը»։
Այնուհանդերձ, այս շաբաթ նույն օրը Թաքսիմ հրապարակում ծրագրված խիզախ փոքր արարողությունից հետո Արևմտյան աշխարհի մեծերն ու «լավերը» կհավաքվեն թուրք առաջնորդների հետ Ստամբուլից մի քանի մղոն արևմուտք՝ հարգելու Գալիպոլիի զոհերի հիշատակը։ Նրանցից քանի՞սը կհիշեն, որ Գալիպոլիում Թուրքիայի համար կռվող թուրք հերոսների շարքում եղել է հայ կապիտան Թորոսյանը, ում քույրը շուտով պետք է դառնար Ցեղասպանության զոհ։
Ցանկանում եմ իմանալ, թե ինչ են ծրագրում անել հայերը 100-րդ տարելիցի հաջորդ օրը։ Հայ վերապրածներից նրանք, ովքեր կարող են հիշել, այժմ բոլորը մահացած են։ Մոտ 30 տարուց ողջ աշխարհի հրեաները կտառապեն նույն խորը տխրությամբ, երբ Հոլոքոստը վերապրած վերջին անձինք անհետանան աշխարհից որպես կենդանի ապացույց։ Բայց զոհերը շարունակում են ապրել՝ հատկապես, երբ իրենց զոհաբերությունը ժխտվում է՝ անեծք, որը ստիպում է նրանց կրկին ու կրկին մահանալ։
Հայերը այժմ, անշուշտ, պետք է կազմեն խիզախ թուրքերի ցուցակը, ովքեր փրկել են իրենց կյանքն իրենց ժողովրդի հալածանքների ժամանակ։ Կա առնվազն մեկ նահանգապետ, թուրք զինվորներ ու ոստիկաններ, ովքեր ռիսկի են ենթարկել իրենց կյանքը՝ փրկելու հայերին թուրքական պատմության այդ սարսափելի պահին։ «Տրիումֆալիստ» վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը խոսել է հայերի համար իր վշտի մասին՝ շարունակելով ժխտել Ցեղասպանությունը։ Կհամարձակվի՞ նա հրաժարվել ստորագրել իր ազգի պատիվն ամենամութ ժամին փրկելու փորձ արած խիզախ թուրքերի հիշատակման ցուցակի վերաբերյալ ցեղասպանության գիրքը։
Ես տարիներ շարունակ հայերին ասել եմ այդ գաղափարի մասին։ Ես նույնը հայերին ասել են անցած շաբաթ Դեթրոյթում։ Պատի՛վ լավ թուրքերին։ Ավա~ղ, բոլորը ծափահարում են և ոչինչ չեն անում։
Պատրաստեց՝ Աննա Անտոնյանը
