«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է քաղաքական և ընտրական տեխնոլոգիաների փորձագետ Արմեն Բադալյանը:
-Պարոն Բադալյան, Եռյակի՝ հարթակից հնչող պահանջները և կարգախոսները, ըստ Ձեզ, չ՞են պահանջում, որ, օրինակ, ԲՀԿ-ն հանձնի մանդատները՝ դրանով իսկ ստիպելով արտահերթ ընտրություններ: Որո՞նք պետք է լինեն այն գործողությունները, որոնք կփաստեն, որ հարթակի գործողություններն անկեղծ ընդդիմադիրի գործողություններ են:
-Նախևառաջ անհասկանալի է, թե ինչու պետք է Եռյակի անդամները հանձնեն իրենց մանդատները, քանի որ եթե մանդատները հանձնում են, դրանով խորհրդարանի լուծարում տեղի չի ունենում, ուղղակի բացը լրացվում է տվյալ ցուցակի հաջորդ անդամների հաշվին, և եթե նրանք էլ են հանձնում մանդատները, հաջորդ անդամներն են շարունակ գնում, և դա որևէ դրական արդյունք չի բերում:
Երկրորդ՝ այդ մանդատները տվյալ ուժերը վաստակել են, և ինչո՞ւ նրանք պետք է հրաժարվեն խորհրդարանը օգտագործել որպես հնարավորություն, որովհետև հասկանալի է, որ ՀՀԿ-ն խորհրդանում ունի մեծամասնություն, սակայն դա մի վայր է, որտեղ կարող է ինչ-որ չափով նպաստել Եռյակի գործունեության տեսակետների հնչեցնելու գործընթացին: Դրա համար մանդատները հանձնելու մասին խոսակցություններն անհասկանալի են դառնում, և ըստ իս, քաղաքական տեսակետից, տրամաբանված չէր լինի, եթե եռյակը գնար այդ քայլին:
Ինչ վերաբերում է, թե ինչ գործողություններ են պետք անել, որ ավելի շատ վստահություն ներշնչեն, դա մի քիչ դժվար հարց է, տեսական հարց է, այսինքն՝ ինչ պետք է անեն, հրապարակից միանգամից շարժվեն Բաղրամյան 26 և Բաղրամյան 26-ի պատուհանները կոտրե՞ն, որպեսզի հավատանք, որ ընդդիմություն են: Ի վերջո, քաղաքագիտության մեջ չկան այն օրենքները, որ դու այս օրենքներով առաջնորդվելու դեպքում ընդդիմություն ես, իսկ եթե այս օրենքներից շեղվես, ապա դու ընդդիմություն չես: Աշխարհի բոլոր երկրներում ընդդիմության վերաբերյալ կան ընդհանուր հասկացողություններ, այսինքն՝ իշխանության գործողությունները քննադատելու դեպքում դու ինքդ համարվում ես ընդդիմություն, որևիցե խնդիր չկա:
–Այնուամենայնիվ, ԲՀԿ-ի շատ անդամներ, պատգամավորներ անընդհատ խուսափել են նույն ընդդիմություն բառից, որովհետև իրենց միշտ այլընտրանք են համարել:
–Դա հասկանալի է: Ընդհարապես քաղաքագիտության մեջ կա այնպիսի հասկացողություն, եթե դու ԱԺ-ում մասնակցում ես իշխանության ձևավորմանը կամ հայտնում ես գործադիր իշխանությանն աջակցելու մասին, չնայած որ չես մասնակցում, ուրեմն դու համարվում ես իշխանություն կամ իշխանամետ ուժ: Եթե դու չես մասնակցում գործադիր իշխանության ձևավորման գործընթացին, ապա դու մեխանիկորեն համարվում ես ընդդիմություն: Այսինքն՝ ես միշտ ասել եմ և մեկ անգամ էլ կկրկնեմ, որովհետև Ազգային ժողովի ԲՀԿ խմբակցության մեջ կան շատ գործարար պատգամավորներ, ովքեր ուղղակի խուսափում են այդ բառն ասելուց և ընդդիմություն բառն արհեսատականորեն փոխում են այլընտրանքի: Իրենք կարող են իրենց այլընտրանք համարել, բայց իրականում իրենք համարվում են ընդդիմություն, որովհետև ԲՀԿ-ն, ինչպես ՀԱԿ-ը, ՀՅԴ-ն և «Ժառանգությունը» այսօրվա դրությամբ չեն մասնակցում գործադիր իշխանության ձևավորմանը, գործադիր իշխանությունում չունեն ներկայացուցիչներ, ուրեմն իրենք ընդդիմություն են՝ անկախ նրանից, թե իրենք իրենց ինչպես կանվանեն: Հենց այդ գործարարները խուսափում են ընդդիմություն բառն օգտագործելուց, որովհետև գիտեն, թե ինչ է լինում ընդդիմության հետ իրենց աչքի առաջ: Երբ խոշոր գործարարներից մեկը հայտարարեց, որ ինքը առաջին նախագահի կողմնակիցն է, տեսանք, թե նրա հետ ինչպես վարվեցին իշխանությունները: Հենց այդ պատճառով է, որ նրանք իրենց անվանում են այլընտրանք, որքան էլ որ ուզում են իրենց այլ անուններով կոչեն: Քաղաքագիտության բոլոր օրենքներով նրանք ընդդիմություն են:
–Իսկ կասկածելի չէ՞, արդյոք, նրանց «ընդդիմադիր» պավածքը: Եթե նրանք իսկապես այլընտրանք են կամ ընդդիմություն են այսօրվա իշխանության համար, ապա մենք տեսել ենք, թե այս իշխանությունները ինչպես են վարվել նախկին փորձի համաձայն, ինչպես էին վարվում նախկին ընդդիմության հետ, ինչպես էին հիվանդ մարդկանց դատում, ինչպես գործարարներին փորձում էին պատժել: Հիմա տեսնում ենք հրապարակ, որտեղ բոլոր գործարարներն են կանգնած, կրիմինալն է կանգնած, և որևէ մեկը չի անհանգստացնում, որևէ մեկը չի խանգարում: Այս առումով կասկածելի չե՞ն նրանց «ընդդիմադիր» գործողությունները:
–Ոչ, որովհետև արդեն պայմաններն են փոխվել: Որպեսզի Դուք ավելի հստակ պատկերացնում կազմեք, թե ինչու էր այն ժամանակ այդպես, իսկ հիմա ոչ, պետք է նկատեք, որ Հայաստանի միջավայրը բավականին փոխվել է՝ կապված հատկապես 2013 թ. սեպտեմբերի 3-ի հետ: Եթե մինչ այդ, 2008-ից հետո Հայաստանի իշխանությունները Արևմուտքի հետ որոշակի հարաբերություններ ունեին, և Արևմուտքը Հայաստանի իշխանություններին դիտում էր որպես արևմտամետ ուժ, ապա, ելնելով իր քաղաքական շահերից, Արմուտքը աչք էր փակում ընդդիմության նկատմամբ բիրտ քաղաքական գործընթացի վրա` քաղբանտարկյալների, գործարարներին հալածելու, ոստիկանությունը քաղաքական գործընթացներում օգտագործելու, դատական համակարգը իշխանությունների պարտակման համար օգտագործելու հանգամանքը, ուղղակի աչք էր փակում: Չնայած նրանք գերազանց գիտեին, թե Հայաստանում ինչ է կատարվում: Նրանք օգտագործում էին քաղբանտարկյալ տերմինը: Հրապարակային չէին օգտագործում նրա համար, որ Հայաստանի իշխանություններն ի վերջո ստորագրեին ասոցացման և ազատ առևտրի պայմանագիրը, բայց 2013 թ. սեպտեմբերի 3-ին տեղի ունեցած իրադարձության արդյունքում Հայաստանն իր արտաքին քաղաքական կուրսը մի գիշերվա մեջ փոխեց Արևմուտքից դեպի Ռուսաստան: Եվ հիմա Արևմուտքը խնդիր չունի աչք փակելու Հայաստանի իշխանությունների՝ այդ հնարավոր քաղաքականության վրա: Այսինքն, եթե Հայաստանի իշխանություններն իրենց իշխանությունը պահպանելու համար փորձեն դիմել նույն քաղաքականությանը, ինչը սեպտեմբերի 3-ին էին իրականացնում, շատ հավանական է, որ Արևմուտքն այս անգամ դիտորդի դերով հանդես չգա և բավականին խիստ արձագանքներ տա, ինչի վկայությունը Եվրախորհրդի Խորհրդարանական վեհաժողովի Ղարաբաղի վերաբերյալ հայտնի բանաձևն էր: Այսինքն՝ Արևմուտքը արդեն կարող է այդքան էլ աչք չփակել ընդդիմության նկատմամբ կիրառվող հնարավոր քաղաքական բռնությունների վրա: Ինչ վերաբերում է սեպտեմբերի 3-ից հետո ստեղծված իրավիճակին, ապա կարող ենք ասել, որ Հայաստանը որպես իրավահավասար երկիր չի մտնում ԵՏՄ-ի մեջ: Նա մտնում է, կոպիտ ասած, Ռուսաստանի վասալի կարգավիճակով: Իսկ վասալային երկրում վասալը չի որոշում, թե ինչպիսի քաղաքականություն իրականացնի ընդդիմության նկատմամբ, այլ որոշում է տվյալ դեպքում մեծ երկրի ղեկավարությունը՝ Ռուսաստանի ղեկավարությունը, իսկ արդյոք Ռուսաստանի ղեկավարությունը կցանկանա ընդդիմության նկատմամբ իրականացնել այն նույն քաղաքականությունը, ինչ-որ մինչև սեպտեմբերի 3-ը: Ճիշտն ասած՝ դրա հավանականությունը շատ քիչ է: Ռուսաստանին ձեռք չի տալիս այստեղ մի ուժի ամրապնդումը: Ինչպես Արևմուտքը, այնպես էլ Ռուսաստանը իր քաղաքական շահերն ունի Հայաստանում և, բնականաբար, չեմ կարծում, որ այն թույլ տա Հայաստանի իշխանություններին իրականացնելու այն բռնությունները, որոնց մենք ականատես ենք եղել: Մի բան պետք է հասկանանք. սեպտեմբերի 3-ից հետո Հայաստանի նախագահը ոչ երկրի ներսում, ոչ երկրից դուրս որոշողը չի: Ինքը միգուցե ներքուստ շատ կցանկանար հարկայինի և մաքսայինի միջոցով ճնշել ԲՀԿ գործարարներին, որովհետև, հասկանալի է, ԲՀԿ գործարարներն իրենց մենթալիտետով այնքան էլ չեն տարբերվում ՀՀԿ գործարարներից: Եթե հարկայինի օգնությամբ մի հատ լավ սեղմում լինի, նրանց մեծ մասը ուղղակի կարող է դուրս գալ կուսակցությունից: Բայց հենց դա է, որ այս պահի դրությամբ մենք տեսնում ենք, որ Հայաստանի նախագահը չի կարողանում կամ նրան թույլ չեն տալիս սեղմելու ընդդիմությանը, թե ինչո՞ւ, դա արդեն ուրիշ հարց է:
–Դուք «Ժառանգությանը» միշտ արհեստական միավոր եք համարել, այն ավելի շատ հասարակական կառույց եք դիտարկել:
–Ես արհեստական կառույց չեմ անվանել: Ես ասել եմ, որ «Ժառանգության» լավագույն ժամանակաշրջանը 2007-2012թթ. էին, երբ որ ԱԺ-ի «Ժառանգություն» խմբակցությունը բավականին արդյունավետ աշխատեց, սակայն իրավապաշտպան գործունեություն իրականացնող խմբակցություն է եղել, իսկ կուսակցությունը, որպես այդպիսին, երբեք չի փայլել իր գործունեությամբ: Բայց իր գործունեությամբ փայլել է այն ժամանակվա խմբակցությունը և «Բարև, Երևան» դաշինքը:
–Մենք այսօր տեսնում ենք, որ անհարթ են հարաբերությունները ՀԱԿ-ի, ԲՀԿ-ի և «Ժառանգության» միջև: Մասնավորապես՝ արտաքին քաղաքական շատ կարևոր, կոնցեպտուալ հարցի շուրջ: Ըստ Ձեզ, հնարավո՞ր է, որ այս Եռյակը դառնա Երկյակ և եթե դառնա Երկյակ, ապա կթուլանա Եռյակը «Ժառանգության» այնտեղից դուրս գալով:
–Ընդհանրապես պետք է նշենք, որ այս Եռյակը փաստացի դաշինք է, ոչ թե դե յուրե: Որովհետև դե յուրե դաշինքը բոլորը տեսել են, թե ինչ է իրենից ներկայացնում, ասենք հենց կոալիցիոն կառավարության ձևավորման վրա ինչպես է ազդում: Դուք տեսել եք, որ եթե քաղաքական ուժերը կոալիցիոն կառավարություն են ձևավորում, ապա պարտադիր ինչ-որ փաստաթուղթ են ստորագրում, որտեղ կոնկրետ նշված է լինում, թե նրանք ինչ ծրագրեր են ցանկանում իրականացնել: Այսինքն՝ կա դաշինք դե յուրե և կա դաշինք դե ֆակտո: Այսինքն՝ դաշինք դե ֆակտոյի տարբերությունը դաշինք դե յուրեից կայանում է նրանում, որ նրանք միմյանց նկատմամբ հստակ սահմանափակող կետեր չունեն, ինչը նշանակում է, որ Եռյակի մեջ մտնող ուժերից մեկը կարող է համարել, որ Հայաստանի ապագան ԵՏՄ-ն չէ և պետք է անպայման գնալ եվրոպական ինտեգրացիոն գործընթացների, մյուս ուժը կարող է համարել, որ ԵՏՄ-ի անդամակցությունը արդեն կատարված փաստ է և դրանից պետք է փորձել հաջողություն ստանալ: Քանի որ այս Եռյակը միմյանց նկատմամբ ֆիքսված պարտավորվածություն չունի, այդ պատճառով նրանք կարող են ունենալ տարբեր մոտեցումներ: Ի վերջո չմոռանանք, որ Եռյակը մեկ կուսակցություն չէ, այնտեղ կան մարդկային շահերի տարբերություն, գործելաոճի տարբեր մոտեցումներ հետագա գործընթացների վերաբերյալ, և որևիցե խնդիր չկա այդ հարցով: Որովհետև այն պահին, երբ Եռյակի մեջ մտնող բոլորը ուժերը միասին նույն բանը կասեն ու նույն բանը կանեն, ապա կարող եք համարել, որ այդ պահից Եռյակը որպես քաղաքական ուժ մահացել է, որովհետև ուժը գործում է, քանի դեռ նրա մեջ կան քաղաքական տարբեր մոտեցումներ, ուղղվածություններ, խնդիրներ: Ինչպես ասվում է հայտնի ասացվածքում՝ քննարկումների ժամանակ է ծնվում ճշմարտությունը: Այն պահից, երբ որ նրանք նույնը կասեն, երբ որ նրանց տեսակետների մեջ չեք գտնի ոչ մի տարբերություն, կարող եք համարել, որ Եռյակը դադարել է գոյություն ունենալ և վերածվել է քաղաքական դիակի:
Ինչ վերաբերում է «Ժառանգության» դուրս գալուն, ապա քաղաքականություն է, ամեն ինչ էլ հնարավոր է, ոչ ոք չի կարող գուշակել:
–Նկատի ունեմ՝ կթուլանա՞ դրանից այդ շարժումը:
–Ոչ ոք չի կարող գուշակել, կարող է Եռյակը Երկյակ դառնալ, կարող է և Հնգյակ դառնալ: Նայած՝ թուլանալ ասելով ինչ նկատի ունեք, որովհետև, ի վերջո, «Ժառանգության» գործիչներ կան Երևանի ավագանու կազմում, ԱԺ-ում, «Ժառանգության» խմբակցության ղեկավարն է մասնակցում Եռյակի գործունեությանը: Եվ բնականաբար, եթե «Ժառանգությունը» դուրս գա Եռյակից, շատ հավանական է, որ բոլոր անդամները դեմ լինեն մնացած Երկյակի գործունեությանը: Ինչ-որ չափով կթուլանա, որովհետև նրանք պատգամավոր կկորցնեն ԱԺ-ում, միգուցե «Երևան» դաշինքը նրանց չաջակցի: Ինչ-որ չափով կթուլանա, բայց ասել, որ այն աստիճանի կթուլանա, որ շարժումը անիմաստ կլինի, այդպես չի: Գաղտնիք չէ, որ այս երեքի մեջ «Ժառանգությունը» և կազմակերպչական, և ֆինանսական, և լրատվական ռեսուրսներով ամենաթույլ կողմն է: Հասկանալի է, որ նրա դուրս գալը այդքան մեծ հարված չի հասցնի, բայց 100-ից էլ եթե մեկ բալ հանեք, մնում է 99-ը, այսինքն՝ ինչ-որ մի բանով թուլանում է:
–Դուք նշում եք, որ ԲՀԿ-ն ընդդիմադիր ուժ է, նրա ղեկավարը անվտանգության խորհրդի անդամ է: Երբ մի քանի տարի առաջ կոալիցիոն հուշագիր էր ստորագրում, պատճառաբանում էր, որ երկիրն ունի արտաքին մարտահրավերներ և այլն: Այդ մարտահրավերներն այսօր էլ կան: Ըստ Ձեզ, ի՞նչն էր ստիպում այն ժամանակ հաշվի առնել այդ մարտահրավերները, իսկ այսօր այսպիսի, Ձեր իսկ բնութագրմամբ, ընդդիմադիր կեցվածք ունենալ:
–Ես չեմ ասում, որ ԲՀԿ-ն ընդդիմադիր է, քաղաքագիտական կանոնների համաձայն է ԲՀԿ-ն ընդդիմադիր: Ես կարող եմ նրան շատ բան համարել, բայց կա քաղաքագիտական հասկացություն, որ կապված է գործադիր իշխանության ձևավորման հետ: Նա չի մասնակցել գործադիր իշխանության ձևավորմանը և չի հայտնել, որ աջակցում է կառավարությանը: Այդ իսկ պատճառով, ըստ քաղաքագիտական հասկացության, նա ընդդիմություն է, անկախ նրանից, թե ինչպես ինքն իրեն կանվանի: Ինչ վերաբերում է Անվտանգության խորհրդին, ապա, եթե չեմ սխալվում, դա գործադիր մարմին չէ, խորհրդակացական մարմին է, որտեղ Հայաստանի արտաքին և ներքին քաղաքականության վերաբերյալ քննարկումներ են տեղի ունենում: Անվտանգության խորհրդի անդամ լինելը դեռ չի նշանակում, որ դու ընդդիմություն չես: Կարելի է բերել տարբեր երկրների օրինակներ, երբ որ ընդդիմության ներկայացուցիչները լինում են Անվտանգության խորհրդի անդամներ և իրենց տեսակետներն են ներկայացնում: Ի վերջո, չմոռանանք, որ ԲՀԿ-ն ԱԺ-ում ունի 30-ից ավելի պատգամավոր, ունի բազմաթիվ քաղաքապետներ և համայնքապետներ, այսպես, թե այնպես ազդում է երկրի ներքին քաղաքական գործընթացների վրաև և ԲՀԿ-ի առաջնորդի այդ խորհրդում գտնվելը այնքան էլ մեծ նշանակություն չունի:
–Բայց իրենք, որպես ուժ, հասարակության մոտ լեգիտիմացման խնդիր չունե՞ն:
-Լեգիտիմացման խնդիր ունեն և ունի միշտ միայն իշխանությունը, որովհետև լեգիտիմությունը քաղաքագիտական տերմինաբանությամբ նշանակում է իշխանության ձևավորման հարցում հասարակության վստահության գործոնը: Ընդդիմությունը հասարակության մեջ օրենքներով և սահմանադրությամբ չի ձևավորվում, իշխանությունն է սահմանադրությամբ և օրենքներով ձևավորվում: Եթե սահմանադրությունը վստահում է այդ իշխանությանը, ուրեմն նա լեգիտիմ է, եթե չի վստահում, ուրեմն լեգիտիմ չէ: Ընդդիմությունը չի կարող լեգիտիմ լինել այն պարզ պատճառով, որովհետև ինքը իշխանություն չէ, ինքը օրենքներով ու սահմանադրությամբ չի իր վստահությունը ձեռք բերում: Այն իր վստահությունը ձեռք է բերում գործունեությամբ: Իսկ արդյոք ԲՀԿ-ն հասարակության շրջանում ունի վստահություն, թե ոչ, կարող են սոցիոլոգները ասել: Ճիշտն ասած՝ ես չգիտեմ՝ Հայաստանում սոցիոլոգիական հարցումներին ինչ-որ մեկը հավատում է, թե՞ ոչ: Պետք է ուղղակի հետևել նրանց գործունեությանը և նայել դրա ընթացքում հասարակության աջակցությունը կա, թե ոչ: Եթե վերցնում եք հոկտեմբերի 24-ի հանրահավաքը, որին ըստ տարբեր դիտարկումների՝ մասնակցում էր 50 հազար մարդ, ապա իրոք գոնե 50 հազարի մոտ ԲՀԿ-ն վստահություն ունի, իսկ հետագայում այդ 50-ը կդառնա 100 կամ 500՝ ապագան ցույց կտա: Եթե կարողացավ դառնալ, ուրեմն վստահություն ունի, եթե չկարողացավ՝ ուրեմն չունի:
