Saturday, 03 12 2022
00:00
Եվրոպայի անվտանգության ճարտարապետությունը պետք է երաշխիքներ ապահովի Ռուսաստանի համար. Մակրոն
23:45
Աբդոլլահիանը հեռախոսազրույց է ունեցել Գուտերեշի հետ
12 միլիարդ դրամ՝ Կոտայքում ենթակառուցվածքների զարգացման համար
Հայկական ազգային զարդեր, հուշանվերներ, ուտեստներ՝ Վրաստանում կազմակերպված բարեգործական տոնավաճառում
Ավանեսյանն ընդգծել է ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի տարածման դեմ կատարված աշխատանքների կարևորությունը
Մոսկվայում ավտոբուսի վթարի հետևանքով 13 մարդ է տուժել, այդ թվում՝ 5 երեխա
ՀՀ մի շարք տարածաշրջաններում ձյուն է տեղում
ՃՏՊ Սիլիկյան թաղամասում․ կա տուժած
Ռուսական առաջարկը մեզ համար ընդունելի է, ցանկացած այլ տարբերակ բերելու է պատերազմի․ Դավիթ Բաբայան
21:55
Մունդիալ-2022. Նիդեռլանդների հավաքականը քառորդ եզրափակչում է
Պոլսո հայ համայնքում հայի որակը պահելու խնդիր ունենք, ինքնությունը կորցնելու վտանգի առաջ ենք
ՊԲ ստորաբաժանումներն ադրբեջանական դիրքերի ուղղությամբ կրակ չեն բացել․ Արցախում հերքում են Ադրբեջանի տարածած լուրը
1 օրում դարձա հաշմանդամ, սովորեցի ապրել անվասայլակին
Տարածաշրջանից Ռուսաստանի հեռացմամբ կկանխվի պատերազմը․ Վաշինգտոնը քաշում է կարմիր գիծ
Արցախի ընդերքը պետության բացառիկ սեփականությունն է
Դեկտեմբերի 5-ին Հանրապետության հրապարակ մուտք գործող փողոցները փակ կլինեն
20:15
Պելեի ինքնազգացողությունը վատացել է, քիմիոթերապիան չի օգնում
20:00
Մոսկվան և Մինսկը տարածաշրջանային անվտանգության ապահովման համաձայնագիր են ստորագրել
19:45
Կասպից ծովի ափերին շուրջ 700 սատկած փոկ է հայտնաբերվել
Խարդախության մեղադրանքով հետախուզվողը հայտնաբերվել է «Զվարթնոց» օդանավակայանում
Փախուստի դիմած կալանավորը հայտնաբերվել է
19:00
Ինդոնեզիայում 6.1 մագնիտուդ ուժգնությամբ երկրաշարժ է տեղի ունեցել
Ռուսաստանը չի ընդունի նավթի գնի առավելագույն շեմը. Պեսկով
Տարածաշրջանում կայուն խաղաղության հաստատման հիմնական խոչընդոտն Ադրբեջանի գործողություններն են. Միրզոյանը՝ Ռիքերի հետ հանդիպմանը
Գյումրիում նշվեց Հաշմանդամություն ունեցող անձանց միջազգային օրը
Լավրովի կողմից պարզունակ մանիպուլյացիա է. Ադրբեջանին սիրաշահելու և Հայաստանի նկրտումները զսպելու ուղերձ էր
Հաշմանդամություն ունեցող անձանց խնդիրները քաղաքային իշխանության դիտակետում են
Խորհրդարանական մոդելը մեզ մոտ ձևական է. Սահմանադրությունը պետք է փոխվի և կոնկրետ պատճառով
Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշել է Սուրբ Թադեոս և Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալների տոնը
Մունդիալ-2022․ Չեմպիոնի կոչման 5 հավակնորդները խմբային փուլից հետո

Քաղաքական ավանդույթների պատմությունից – 1

Ավանդույթն այնպիսի մի երևույթ է, որը դարերի ընթացքում անցնելով բազում բնածին արհավիրքների ու մարդածին ավերածությունների միջով, մեծամասամբ կարողանում է պահպանել իր կենսունակությունը:

Հանրույթի դարերով կրկնվող նույնաբովանդակ քաղաքական վարքակարգը, որպես ավանդույթի մասնավոր դրսևորում, հանրային կենսակերպում իր հերթին հանգեցնում է քաղաքական ավանդույթի ձևավորմանը: Որպես սերնդեսերունդ փոխանցվող մտածողության ու վարքի չափանիշ, այն դառնում է հանրույթի քաղաքական մշակույթի կարևոր բաղկացուցիչը, որի տեսական իմացությունը ներկայի ու ապագայի քաղաքական գործընթացների ծրագրավորման գործում կարող է կարևոր նշանակություն ունենալ:

Այն, որ հայաստանյան քաղաքական կյանքում նախկին խորհրդային քաղաքական ավանդույթներն այսօր իսկ շարունակում են իրենց դերակատարությունը (առավելապես բացասական)` տեսանելի է անգամ սովորական քաղաքացուն: Բյուրոկրատական քաշքշուկներից մինչև պետական ապարատին սերտաճած գողական վարքուբարքեր, գաղափարական դաշտում կեղծ պատրիոտիզմից մինչև կոլեկտիվիզմ` այս ամենը դեռևս ներկա քաղաքական մշակույթի բաղկացուցիչն են: Սակայն արդյո՞ք միայն խորհրդային քաղաքական ավանդույթներն են կազմում ներկա քաղաքական մշակույթի հիմքը:

Դարեր շարունակ լինելով կայսրությունների տիրապետության տակ` հայոց հանրային կյանքում, իհարկե, դեր են խաղացել նաև ցարական, թուրքական, պարսկական ևն քաղաքական ավանդույթները: Սակայն առավել մեծ ազդեցություն կարող էին թողնել հազարամյա ազգային քաղաքական վարքականոնները, որոնց գերակշիռ մասը, ինչպես կտեսնենք, հայ ժողովրդի ուղեկիցն էին նրա ծագման օրվանից:

Քաղաքական գործընթացների վրա առավել խորքային քաղաքական ավանդույթների ազդեցության վերհանումը դժվար իրագործելի խնդիր է: Այդ տեսանկյունից հասարակությանը միայն մատչելի են հայրենակցական հոգեբանական ընդհանրական բնութագրերը, որոնք ինչ-որ չափով երբևէ առնչվել են տվյալ հանրույթում գոյություն ունեցած նաև քաղաքական բարքերին: Հայտնի են, օրինակ, վանեցիների ժլատությունը, լոռեցիների միամտությունը, մոկացիների դիմացկունությունը ևն:

Սակայն դարեր առաջ քաղաքական ինքնիշխանությունը կորցրած լինելու պատճառով, հայ հանրության համար այժմ կորսված են համարվում (իրականում` մնում են անտեսանելի) սեփական ազգային քաղաքական ավանդույթները:

Քաղաքական ավանդույթները նման են այն բազմաթիվ տեղանուններին, որոնք, չնայած ռազմա-քաղաքական տեղաշարժերին ու էթնիկ զտումներին, դարերի ընթացքում շարունակում են պահպանել իրենց անվան կենսունակությունը տվյալ տեղագրական տարածքի նկատմամբ: Ու ինչպես, օրինակ, այսօրվա Խարփութ կամ Երզինջան թրքացված անվանաձևերում նկատելի են մեր Խարբերդ ու Երզնկա քաղաքների անունները, այնպես էլ քաղաքական շատ գործիչների քաղաքական վարք ու բարքում նշմարվում են հայոց հնօրյա քաղաքական ավանդույթները:

Հնադարում և միջնադարում Հայաստանը ներկայանում էր որպես նախարարական կարգերով ապրող քաղաքական մի կազմակերպություն, որտեղ յուրաքանչյուր խոշոր նախարարություն հանդես էր գալիս քաղաքական առանձին ինստիտուտի դերում: Առանձին նախարարություններ, պայմանավորված երկրի ներսում ունեցած իրենց հսկայական կշռով, ունեին անգամ մի տեսակ քաղաքական կուսակցության դերակատարություն: Այդ նախարարությունների կայուն քաղաքական վիճակները, ժամանակային կտրվածքում չափվող ոչ թե տասնամյակներով, ոչ թե հարյուրամյակներով, այլ` հազարամյակներով, ընդհանուր պատմական կոնտեքստում վերածվում էին կայուն քաղաքական ավանդույթների: Դրանով իսկ, դրանք մի տեսակ նսեմացնում էին առավել կարճ ընթացք ունեցած այս կամ այն կայսրության տիրապետությամբ մեզ պարտադրված քաղաքական այլևայլ մշակույթները:

Վերը նշվածը հիմք է տալիս նկատելու, որ մերօրյա քաղաքական շատ գործիչների գործունեության հիմքում կարող են ընկած լինել հայոց նախարարությունների դարերի փորձությունը բռնած տարբեր քաղաքական ավանդույթները: Հետևելով մեր ազգի ու նաև նախարարական տոհմերի դեմոգրաֆիական տեղաշարժերին` այդ գործիչների բարքում ու վարքում կարելի է նշմարել հայոց նախարարությունների քաղաքական ավանդույթները: Թերթի սահմանափակ հնարավորությունները նշված խնդրի վերհանման գործում թույլ են տալիս ընդամենը մի ակնարկ կատարել:

Առանշահիկներ

Միջնադարի հայոց քաղաքագիտական ավանդույթը, օգտվելով գլխավորապես տոհմական ավանդություններից, Արցախի Առանշահիկների տոհմին Հայկյան ծագում է վերագրում: Սակայն առավել հավանական է, որ այս տոհմի ձևավորումը տեղի է ունեցել Արտաշես Ա-ի (Ք.ա. 2-րդ դար) վարչական բարեփոխումների շրջանում` Ծավդեացվոց իշխանության կազմավորմամբ: Արշակունյաց Հայաստանում այն խոշոր նախարարությունների թվին էր դասվում և պատերազմի ժամանակ մարտադաշտ էր հանում մինչև հազար զինվոր: Ավարայրի ճակատամարտում իր յոթ հարյուր քաջ հեծյալներով այս տոհմից հայտնի էր Բակ իշխանը:

Արաբական խալիֆայության շրջանում` 7-8-րդ դարերում, Առանշահիկների քաղաքական դերը թուլանում է: Սակայն 9-րդ դարից, կապված Առանշահիկ Սահլ իշխանի մի ձեռնարկման հետ, նրանք կրկին վերելք են ապրում: Այդ շրջանում խալիֆայությանը շուրջ երկու տասնամյակ ցնցում էր սոցիալական և ազգային-կրոնական զինված հզոր մի ապստամբություն, որի դեմ անզոր էին անգամ արաբական բանակները: Ի վերջո, հակաարաբական այդ շարժումը, որին միացել էին նաև Սյունիքի ու Արցախի իշխանները, իր վախճանը գտնում է Սահլ իշխանի շնորհիվ, ով 837թ. Արցախում իր դաշնակից` ապստամբության պարագլուխ Բաբեկին ձերբակալելով, հանձնում է արաբներին: Դրա դիմաց նա արաբներից ստանում է մեկ միլիոն դիրհեմ գումար ու Հայաստանի, Վրաստանի ու Աղվանքի ընդհանուր կառավարումը:

Այդուհետ Սահլի ու նրա ժամանակակից մեկ այլ Առանշահիկ հայտնի իշխանի` Եսայու ժառանգները շուրջ հազար տարի իշխեցին Արցախում` հիմք դնելով տարբեր իշխանական տոհմերի ու մելիքական տների: Միայն 19-րդ դարում վերջիններիս ներկայացուցիչները երկրամասում կորցրեցին քաղաքական իշխանությունը: Ղարաբաղը Ռուսական կայսրությանը միացվելուց հետո նրանք անցան կայսերական ծառայության:

Ընդհանրացնելով Առանշահիկների ավելի քան երկհազարամյա քաղաքական գործունեությունը` կարելի է ասել, որ այս տոհմին պատկանող Արցախի իշխաններն ու Ղարաբաղի մելիքները փայլել են հատկապես ռազմական ոլորտում: Քաղաքական գործունեության առավել լայն դաշտում նրանք զիջել են հայոց խոշոր շատ նախարարությունների: Քաղաքական մեծ կապերով ու կշռով հայտնի այս տոհմի ներկայացուցիչներից կարելի է նշել միայն Համամ Արևելցուն (9-10-րդ դարեր) ու Հասան-Ջալալին (13-րդ դար): Առաջինն ի շահ մեր երկրի ու ժողովրդի կարողացել էր քաղաքական սերտ կապեր հաստատել արաբների, իսկ երկրորդը` մոնղոլների հետ:
Դեռևս վաղ միջնադարում (5-րդ դարում) Պարսից տերության միջամտությամբ զատվելով հայոց քաղաքական կյանքից` Առանշահիկների քաղաքական գործունեությունը դրանից հետո գրեթե մշտապես կառուցվել է օտար կայսրություններից ի շահ սեփական իշխանության բարեկամեցողություն շահելու սկզբունքի վրա: Այս տոհմի ռազմական ձիրքը այդուհետ ծառայեցվել է առաջին հերթին հենց այդ խնդրի լուծմանը: Արդյունքում ռազմական հաջողությունները դարձել են ոչ թե համահայկական խնդիրների լուծման գրավական, այլ օտար տիրակալներին դուր գալու և նրանցից նորանոր պատիվներ ստանալու միջոց, որի վառ արտահայտությունն էր Սահլ իշխանի օրինակը: Հետագա դարերում նույնպես բազում են նման օրինակները:

Կայսերական անվերապահ հպատակության հետ մեկտեղ, Առանշահիկները երբևէ մի այլ բնորոշ քաղաքական ավանդույթի էին վերածել իրենց շուրջ (մեջ) օտար տարրերի հաստատման դեմ ագրեսիվ պայքարը: Վերջինիս ծագման դրդապատճառները պայմանավորված էին ինքնապաշտպանական մղումներով, որոնք սրվել էին Հայոց քաղաքական կյանքից զատվելուց հետո: 7-րդ դարում Առանշահիկների տիրույթներում պարսից Միհրանյան տոհմի հաստատմամբ Արցախի բնիկ իշխանները մրցակիցներ ձեռք բերեցին և շուտով ստիպված եղան հպատակվել Միհրանյաններին: Սակայն արդեն 8-րդ դարում, չնայած եկվորներն ամբողջությաբ հայացել էին և հովանավորում էին հայոց դպրությունն ու մշակույթը, Առանշահիկները, արյան վրեժը գործի դնելով, կարողացան բնաջնջել Միհրանյաններին ու երկրամասի քաղաքական իշխանությունը վերցնել իրենց ձեռքը: Այդուհետ մինչև 18-րդ դար, երբ մելիք Շահնազարի թողտվությամբ Փանախ խանը հաստատվեց Շոշվա (Շուշիի) բերդում, Արցախում օտար տարրը բնավորվել անկարող եղավ: Հենց նշված հանգամանքն էլ այն գլխավոր կռվանն էր, որ Ղարաբաղի մյուս մելիքներին համախմբել էր Փանախ խանի դեմ պայքարում: Հազարամյա քաղաքական ավանդույթները զորավոր էին, բայց այդժամ դեռևս անկարող լուծել տվյալ խնդիրը:

Քաղաքական կայուն ավանդույթների մի այլ օրինակ էր աշխարհիկ ու հոգևոր իշխանությունների սերտաճման փաստը Ղարաբաղում: Հայոց քաղաքական կյանքում մինչ այդ արդեն լայն կիրառություն ստացած աշխարհիկ ու հոգևոր իշխանությունները մի տոհմի ձեռքում կենտրոնացնելու նախորդ փորձին հետևելով` Հասան-Ջալալի ժառանգները 14-րդ դարի վերջից իրենց ժառանգական արտոնությունը դարձրին երկրամասի կաթողիկոսությունը: Իսկ 16-րդ դարում Առանշահիկների ճյուղավորումներով ստեղծված Ջրաբերդի, Խաչենի, Գյուլիստանի Վարանդայի ու Դիզակի մելիքությունները` նաև տեղական առաջնորդարաններում հոգևոր սպասավորությունը: Այդուհետ մելիքների արտաքին քաղաքական ձեռնարկումներում Արցախի հոգևոր իշխանությունը ստանալու էր նշանակալից ձայնի իրավունք: Իսկ ներքաղաքական գործընթացներում հոգևոր ու աշխարհիկ իշխանությունների սերտաճման փաստը առաջ էր բերելու տոհմային շահով առաջնորդվելու խնդիր ու դրանով իսկ դառնալու էր կարևոր քաղաքական գործոն:

Գալով մեր օրերին` դժվար չէ նկատել, որ Ղարաբաղից ծագող քաղաքական շատ գործիչների վարքն ու բարքը հենվում են հարյուրամյակներ կիրառություն գտած և վերևում ներկայացված Առանշահիկների քաղաքական ավանդույթների վրա: Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը, Սամվել Բաբայանը իրենց կերպարների ձևավորման գործում առաջնորդվել են ռազմական գործչի այն իմիջով, որը դարեր շարունակ փառքի է արժանացրել Առանշահիկ իշխաններին: Կարելի ասել, որ ռազմական գործչի իմիջին տուրք տալը խոր արմատներ է ձգել նշածս գործիչների ենթագիտակցականում: Դրա հետ միաժամանակ ներկա քաղաքական կյանքում ակնհայտ է Առանշահիկների այն ավանդույթի կիրառելիությունը, երբ քաղաքական իշխանության հասնելով Հայաստանում, վերջիններս այն դիտել են (դիտում են) իրենց տոհմի (տվյալ դեպքում` ղարաբաղյան կլանի) արժանի վարձատրություն ռազմաճակատում իրենց կատարած սխրանքների, որի նկատմամբ այլ քաղաքական ուժերի հավակնությունները ենթակա են արյան մեջ խեղդելու: Նրանց կլանային սեփականատիրական հավակնություններում հայաստանյան քաղաքական մյուս ուժերը դիտվում են օտար տարրեր (նման պարսիկ Միհրանյաններին կամ թուրք Փանախ խանին), որոնք հանդգնություն են ունեցել իրենցից խլել (կամ` փորձել խլել) քաղաքական իշխանությունը:

Արտաքին քաղաքական կողմնորոշումներում «վոյինն» ու իր կլանը նույնպես շարժվում են Առանշահիկների դարավոր «ճշմարտություններով»: Այն է` կայսրություններին անվերապահ հպատակություն (այս հարցում Առանշահիկների հոգևոր իշխանության քարացած միտքը վերջին 300-ամյակի համար ճանաչում է բացառապես Ռուսաստանին), ի շահ սեփական իշխանության` օտար տիրակալներին (ռուսական ցարերին) դուր գալու և նորանոր պատիվներ ստանալու սկզբունքի կիրառում: Տվյալ սկզբունքը ղարաբաղյան կլանի համար ենթակա է նույնաբովանդակ կիրառման իրենց հպատակների հանդեպ, որտեղ, սակայն, տիրոջ կարգավիճակում հայտնվում են իրենք: Արցախում Առանշահիկների հազարամյա մենատիրական իշխանությունը նշածս գործիչների կողմից ներկայումս պրոյեկտվում է ամբողջ երկրում: Այդ խնդրում հոգևոր ու աշխարհիկ իշխանությունների սերտաճման կլանային մեխանիզմը ի վերջո պետք է ամրագրի ղարաբաղյան կլանի վերջնական տիրապետությունը ողջ Հայաստանում:

Քաղաքական այլ գործիչների մոտ նշմարվող ազգային (նախարարական) քաղաքական ավանդույթների մասին խոսք կլինի մյուս անգամ:

Բաժիններ
Ուղիղ
Լրահոս
Որոնում