«Առաջին լրատվական»-ի «Դիսկուրս» հաղորդաշարի հյուրերն են գրող, կինոդրամատուրգ Վահրամ Մարտիրոսյանը և Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ Ժիրայր Դադասյանը:
Հ. Բ. Կարգավորման համար կա՞ արդյոք հանրապետության նախագահի միջամտության կարիք, արդյո՞ք Հեռուստատեսության և ռադիոյի ազգային հանձնաժողովը կարգավորող նախաձեռնությամբ հանդես գալու լծակներ չունի:
Ժ. Դ. Ինձ համար մի քիչ տարօրինակ է, որ այդ հարցերով դիմում են նախագահին: Պետք էր հասարակական լսումներ անցկացնել, առհասարակ քաղաքացիական նախաձեռնություն է հարկավոր այս գործընթացները կարգավորելու համար, որովհետև երբ որ նախագհին դիմում են նման առաջարկով՝ հարց է առաջանում՝ ի ՞նչ պիտի անի հանրապետության նախագահը. պիտի արգելի ինչ-որ բաներ, բնականաբար չի կարող, և եթե արգելի, շատ ավելի վատ: Շատ արագ մոռացել ենք, որ ինչ-որ բաներ ձեռք ենք բերել, օրինակ՝ ազատ խոսելու հնարավորությունը: Հիմա պատկերացրե՛ք, որ մենք ստեղծենք զսպիչ կանոններ և դրա տակ թաքնված՝ զսպենք:
Հ. Բ. Եթե նախագահի կողմից նման կանոններ ստեղծելու նախաձեռնություն լինի, հանձնաժողովն ի՞նչ վերաբերմունք կցուցաբերի:
Ժ. Դ. Հավանաբար շատերը մոռացել են, որ 2 տարի առաջ մենք նախաձեռնեցինք հեռուստատեսության կարգավորման չափորոշիչներ սահմանել: Բավականին երկար աշխատանք տարվեց, չափորոշիչները կիրառության մեջ դրվեցին, սակայն շատ կարճ տևեց, գիտեք՝ օրենքի փոփոխություն եղավ: Դրանից հետո չափորոշիչներ սահմանելու խնդիրը դրվեց ԱԺ-ի պատասխանատվության տակ, և մենք այդ գործիքը մինչև այսօր էլ չենք ստացել: Բայց ես այն կարծիքին չեմ, որ մի հարվածով կարելի է հեռուստատեսային դաշտի բոլոր խնդիրները լուծել: Դաշտում բազմաթիվ այլ խնդիրներ կան, որոնք նույնպես նպաստում են այսպիսի դժգոհություններին: Ձեռք բերած կարևորագույն արժեքն այն է, որ վերջին 10 տարիների ընթացքում մեզանում ձևավորվեցին հեռուստաընկերություններ, հիմա նույնիսկ կարողանում են սերիալներ նկարել, ինչը տարիներ առաջ ուղղակի անհնար էր պատկերացնել, որովհետև կապված էր մեծ գումարների հետ: Այսինքն՝ ձևավորվեց ինչ-որ հեռուստադաշտ, և սա նույնպես ձեռքբերում է: Արևմուտքում այդ դաշտը տասնամյակների պատմություն ունի, մեզանում մոտ տասը տարվա գործընթացից հետո կարծես թե ձևավորվել է: Լիցենզիաների տրամադրման վերջին շրջանում մենք ականատես եղանք, որ հեռուստաընկերությունները բավականին լուրջ զարգացման փաթեթներ էին ներկայացրել:
Հ. Բ. Ինչպես կառավարության ծրագրերը, մոտավորապես նման հուսադրող ծրագրեր….
Ժ. Դ. Չէ՛, այդուհանդերձ առաջընթաց կա, մենք չէինք պատկերացնի, որ հայկական հեռուստաընկերությունները կարող են արտասահմանյան նախագծեր գնել, բայց այսօր դրանք տեսնում ենք մեր եթերում, դրանք էլ գումարներ արժեն: Դա հուսադրում է, բայց խնդիրներ կան, և դրանք մեզնից են:
Հ. Բ. Պարո՛ն Մարտիրոսյան, որևէ հարց լուծելու համար, իհարկե, շատ կարևոր է, թե ինչպիսի ճանապարհ է ընտրվում: Հիմա ընտրվել է խորհրդայինի պես մի ճանապարհ, երբ մի խումբ մտավորականներ հավաքվում և դիմում են նախագահին: Այս ճանապարհը կարող է ինչ-որ տեղ բերել դրական, նաև ժամանակակից փոփոխությունների:
Վ. Մ. Ես կարծում եմ, որ այդպիսի նախաձեռնությունն էլ իր կյանքի իրավունքն ունի, մի խումբ մարդիկ որոշում են, դիմում են, եթե երկրի ղեկավարն էլ արձագանքում է, կարևոր է, թե արձագանքն ինչպիսին է և ինչ շարունակություն կունենա: Բայց ես շատ փոքրիկ պատմական էքսկուրս անեմ. այսօր հեռուստատեսային դաշտում գործում են այն հեռուստատեսությունները, որոնք երբ որ Ա 1 + ը փակվում էր, այդ ժամանակ հայտարարեցին իրենց համերաշխությունը փակողների հետ: Սա պատահական չէ, այսինքն՝ այդ հեռուստաընկերություններն իրենց բարոյական դիրքորոշման մասին հայտարարեցին. մեր գործընկերոջն ազատ խոսքի համար պատժում են, և մենք դահիճի կողմից ենք: Եվ ահա իրենք մնացին դաշտում և այսօր սերիալներ են նկարում:
Արևմուտքում այն ամենը, ինչը հրամցվում է հեռուստատեսությամբ, մակերեսային վերլուծություն է, բայց կան առանձին բացառություններ: Լուրջ մտավորականը, ով գնահատում է իր կյանքի ժամանակը, կարող է այլ աղբյուրներից ավելի որակյալ տեղեկատվություն ստանալ, իսկ սերիալը, թմրադեղի նման է: Կան հորիզոնական և ուղղահայաց սերիալներ: Հորիզոնականը շարունակական սերիալներն են, ուղղահայաց սերիալներում ամեն սերիա ունենում է սկիզբ և ավարտ: Այն կախվածության մեջ չի պահում: Արևմուտքում ուղղահայաց սերիալներն են զարգացել, և դրանք «տղամարդկային» սերիալներ են:
Այն, որ ՀՀ-ում շատ տղամարդիկ սերիալ են նայում, սա հասարակության իգացման մասին է խոսում:
Հ. Բ. Այսինքն՝ այստեղ մտավորականության որակի խնդիր կա:
Վ. Մ. Տղամարդիկ և կանայք չունեն ուրիշ զբաղմունք, մարդու հետ շփվելու, զբոսնելու, պատմաճարտարապետական որևէ տեղ այցելելու փոխարեն սերիալ են նայում:
Հ. Բ. Պարո՛ն Դադասյան, նշեցիք, որ խնդիրներ կան, դուք խնդիրների լուծման ի՞նչ տարբերակներ եք տեսնում:
Ժ. Դ. Սա պրոֆեսիոնալ ոլորտ է, չափորոշիչներ պիտի սահմանվեն, սակայն դրանով խնդիրը չի լուծվում, պիտի լինեն ինքնակարգավորման մեխանիզմներ, հեռուստաընկերությունները պիտի շփվեն իրար հետ, կարողանան ընդհանուր հետաքրքրություններ գտնել՝ որակական նշաձողը բարձրացնելու միտումով:
Վ. Մ. Այսօր զարմանում ենք, որ Երևանը գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք է, իսկ գրախանութները փակում են, մյուս կողմից՝ կա պետական մրցանակ, նախագահի մրցանակ, բայց դուրս գանք տաղավարից և հարցնենք, թե քանի հոգի գիտի՝ ովքեր են մրցանակ ստացել: Մի բան է, որ մրցանակը տալիս ես, այլ բան է՝ մրցանակը տվողին հարցնես. «Կարդացե՞լ ես այս գիրքը»: Այսինքն՝ այդ շրջանառությունը կատարվում է այս ձևով, երբ որ տեսնում ես Օսկարը, զարհուրելի արարողություն է, բայց երբ որ տեսնոմ ես հսկայական դահլիճ, որ կինոյի «խելագարներ» են, սա շատ հեղինակավոր մի բան է դառնում, և հնարավոր չէ, որ ուղենիշ չծառայի:
Հ. Բ. Մրցանակի տարբերակը կաշխատի այն դաշտում, որտեղ կա մրցակցային միջավայր, մեր հեռուստատեսային դաշտում կա՞ մրցակցային միջավայր, որովհետև բոլորս գիտենք, որ մեր հեռուստաընկերությունները, գոնե 99 տոկոսով, կառավարվում են մեկի կողմից:
Ժ. Դ. Ես այդ կարծիքին չեմ, ես կարծում եմ, որ այս խնդիրներն առաջացել են, որովհետև կա մրցակցություն: Եթե Ձեր ասածը լիներ, ուրեմն ի՞նչ կարիք կար բոլոր ալիքներով սերիալ նկարելու, մի ալիքով կնկարեին և վերջ:
Վ. Մ. Տեղեր կան, որտեղ մրցակցությունը թույլատրված է: Նրանք, ովքեր մի անգամ թրի տակով անցան, իրենց թույլ է տրվել, որ շոուներով, սերիալներով մրցակցեն, բայց թե ինչքանով են այդ սերիալներն իրար նման՝ իրենց անճարակությամբ, գեղարվեստական որակով, սա ուրիշ խնդիր է: Բայց սերիալն այսօր շատ շահավետ արտադրանք է, ըստ վարկանշային հարցումների՝ առաջին երեք տեղերը զբաղեցնում են սերիալները, հետո նոր մյուս հաղորդումները: Այստեղ զուտ բիզնես մրցակցություն է, բայց դա ի՞նչ ուղղությամբ է գնում, որ ավելի ու ավելի շատ մեծ լսարան նվաճի կարճ ժամանակում. հաճոյանում են լսարանին, այսօր մեր քրեաօլիգարխիկ իշխանության պայմաններում քրեամետ լինելը հաջողության գրավական է: Երիտասարդությանը տալիս են այդնիսի մի ուղենիշ, և երիտասարդությունը, հասարակության զգալի մասը նայում են այդ սերիալները, և ով ավելի շատ կգնա այդ ուղղությամբ, իրեն ավելի շատ կնայեն: Էստեղ է, որ իսկապես անհրաժեշտ է հասարական զգալի հակազդեցություն, ես կառաջարկեի ընդհանրապես հեռուստացույց չդիտել, այդ իմաստով շատ արմատական հայացքներ ունեմ, բայց մյուս կողմից իրատես եմ, գիտեմ, որ չի կարող դա լինել:
Սերիալներում ուշադրություն դարձրե՛ք, թե որտեղ է նկարված, կարծես մեբելի խանութ լինի, կահույքի խանութ չեմ ուզում ասել, այլ հենց մեբելի խանութ, որտեղ կյանքի նշույլ չկա, մի հատ անփույթ գցած շորի կտոր չկա, մի քիչ ճմռթված տիկնիկ, որ զգացվի՝ երեխան խաղացել է դրանով: Հասարակությունը բաղկացած է նաև մեզ նման մարդկանցից, իսկ սերիալներում հասարակական խնդրով տագնապած գոնե մեկ հերոս չկա: Սերիալները կյանքից կտրված են, նույնիսկ քրեական հերոսներն իրական չեն: Այս ամբողջ անարհեստավարժության տոնավաճառի մեջ ես իմաստ չեմ գտնում խոսել մրցակցության մասին, որովհետև հեռուստաընկերությունները եթե մի անգամ «դաբռո» ստացել են, ուրիշ ոչ մի բան հաշվի չեն առնում, միայն փողն է, իսկ փողով ամեն ինչ փչանում է:
Հ. Բ. Պարո՛ն Դադասյան, ասում եք, որ կա մրցակցություն, դրա բացակայությունից չէ, որ որակական աճ չի նկատվում:
Ժ. Դ. Միշտ չէ, որ գործիքները բավարարում են ցանկալի արդյունքին: Այս պարագայում կարևոր է որոշակի նշաձողերի սահմանումը: Հիմա ավելի շատ խոսում եմ որպես բեմադրիչ, ոչ թե որպես հանձնաժողովի նախագահ: Գիտեմ, որ Վահրամն աշխատում է մի 8 կամ 10 մասանոց սերիալի վրա, և դա կդառնա այն նշաձողը, որի հետ հաշվի կնստեն, և ուրիշ պրոդյուսերական ընկերություններ կփորձեն առավելագույնն անել: Կա խնդիր, որ հեռուստաընկերություններն են այսօր նկարահանում սերիալներ, այնինչ բոլոր երկրներում արտադրող կազմակերպությունները, կինոընկերություններն են դա անում:
Վ. Մ. Ես ուզում էի հարցնել՝ իսկ ընդհանրապես այդ նշաձողն առաջին հերթին հանրային հեռուստաընկերությո՞ւնը չպետք է սահմանի ու որոշի՝ ընդհանրապես սերիալ պիտի նկարահանի, թե՞ ոչ: Եթե ասենք, որ աղքատ է, աղքատ չէ, և՛ բյուջեից է սնվում, և՛ գովազդից, ուրեմն ինչու պետք է առաջին հերթին հանրայինից չպահանջենք: Կա խնդիր՝ եթե մասնավոր է, օրենքը չի խախտել, ինչ ուզում, անում է, սակայն կա նաև հանրայինի խնդիր:
Ժ. Դ. Հանրայինի դեպքում այդ խնդիրը միշտ շահարկվում է, բայց այն միջոցները, որոնք տրամադրվում են բյուջեից, բավականացնում է միայն, որ արբանյակային կապերի խնդիրը լուծվի և հեռարձակող կազմակերպության խնդիրը լուծվի: Հանրային հեռուստաընկերությունն աշխարհի որևէ երկրում ամենադիտվող հեռուստատեսությունը չէ:
Վ. Մ. Իմ կարծիքով՝ պահանջված չէ, որովհետև ճանաչողական հաղորդումներ է պատրաստում, բայց սերիալը շատ լավ կոմերցիոն արտադրանք է, հանրայինից պիտի բոլորովին ուրիշ սերիալ ակնկալենք:
Ժ. Դ. Ես տեղյակ եմ, որ և՛ Եվրոպայում, և՛ Արևմուտքում նշաձողը մասնավոր հեռուստատեսություններն են ապահովում, որովհետև շատ ավելի մեծ հնարավորություններ ունեն: Իսկ հանրայինն իր գործառույթները կատարելիս երևի իր ամբողջ ռեսուրսները պիտի օգտագործի, որպեսզի որակական նշաձող ապահովի:
Հ. Բ. Ո՞ւմ է դա պետք: Որևէ մասնավոր հեռուստատեսության պե՞տք է մի քիչ ավելի փող ծախսել՝ որակ ապահովելու համար:
Ժ. Դ. Անշո՛ւշտ, դա պետք է, որովհետև եթե առաջներում մտածում էին, որ շատ հայտնի ձևաչափերին նման բան անենք, որպեսզի չգնենք, փող չծախսենք, մոտավորապես էլ հաղորդում էր ստացվում, մոտավորապես էլ դիտվում էր, և փող չէր բերում: Բայց երբ սկսեցին ձևաչափ գնել,այնտեղ պահանջները խիստ են դրված: Մի պահ ես ղեկավարում էի մեր հեռուստաընկերություններից մեկը՝ իբրև գլխավոր պրոդյուսեր, և երբ ես ստացա այդ փաթեթը, ամեն ինչ գրված էր, թե ինչպես պիտի լինի, իսկ երբ այդ ձևաչափն սկսեց գործել, հանդիսատես և գումար բերեց: Մեր հեռուստաընկերությունները ստիպված եղան հսկայական լուսային տեխնիկա բերել, և շատ մեծ տաղավարներ վարձել, որտեղ հնարավոր կլինի շոուներ նկարել: Այդ ամեն ինչը մրցակցության արդյունք է:
Հ. Բ. Խնդիրը հետևյալ կերպ է դրվում. հեռուստատեսությունը չի նպաստում հասարակական բավարար որակի ձևավորմանը, և հասրակական երևույթների արատավոր լինելու պատճառը հեռուստաեթերն է, կա նաև հակառակ տեսակետը. հասարակությունն ինքը պիտի փոխվի, որպեսզի հեռուստաեթերը փոխվի:
Ժ. Դ. Այն կարծիքին չեմ, որ եթե հեռուստատեսությունը իդեալական դառնա, մենք բոլորս լավը կդառնանք: Դա հեռուստատեսության գործառույթը չէ: Հեռուստատեսության գործառույթը լրատվություն ապահովելն է, ճանաչողական, զվարճալի հաղորդումներ հեռարձակելը, ոչ թե դաստիարակչական խնդիրները: Շատերը հեռուստատեսությունը դիտարկում են որպես արվեստի տեսակ, բայց դա ճիշտ չէ:
Վ. Մ. Ցավոք սրտի, հեռուստատեսությունն այսօր այլընտրանք չունի, մենք դարձել ենք հակամշակութային և այն գործառույթը, որ պետք է աներ դպրոցը, բուհը, չի արվում և դրա փոխարեն հսկայական ազդեցություն ունի հեռուստատեսությունը, ես կարծում են, որ այդ ազդեցության համեմատ էլ պետք է պատասխանատվություն ունենա:
Հասարակությունը պետք է փոխվի, յուրաքանչյուրս մենք մեզ պետք է փորձենք կատարելագործել, դա դեռ Հին Հունաստանից ծայր առած իմաստություն է, որից ավելի լավը ես չեմ լսել, հասարակությունը պետք է ուժ գտնի հեռուստեսությունից պահանջելու շատ ավելի որակյալ լրատվություն, որը շատ գործընթացներ կբարելավի մեր հասարակությունում՝ սկսած ընտրություններից, վերջացրած իշխանություններով, այդ շրջանառության միջոցով է, որ հեռուստատեսությունը կարող է լավանալ և դաստիարակել լավ քաղաքացի:
