Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ, հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը, այսօր լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ խոսելով հայրենադարձության մասին, ասաց, որ հայրենիքին տեր լինելու, նկարագիրը պահելու հիմքը հայրենաճանաչությունն է.
«Մարդն ինչպե՞ս կարող է սիրել իր հայրենիքը, եթե չի ճանաչում այն: Կոչերով հնարավոր չէ հայրենիք սիրել: Մանկապարտեզում, դպրոցում և նույնիսկ բուհերում միայն գրքային մակարդակով է հայրենաճանաչությունը, եթե այսպես շարունակվի, շատ վտանգավոր հետևանքներ կարող են լինել:
Վերջին 10-20 տարիների արտագաղթը, իմ խորին համոզմամբ, ոչ մի տնտեսական հիմք չունի, սա գալիս է այն նկարագրից, որի հիմքում հայրենաճանաչությունն է»:
Հուշարձանագետը երկու ուրախալի լուր հայտնեց լրագրողներին. հրատարակվել են «Արցախի հայ ճարտարապետության մահմեդական հուշարձաններ» և «Արցախի հրաշալիքները» գրքերը:
Արցախում բազմաթիվ կառույցներ ու շենքեր կան, որոնց պատվիրատուն, ճիշտ է, մահմեդականներ են եղել, սակայն ճարտարապետներն ու քարագործները հայեր են եղել, բայց այդ շենքերի ու կառույցների մեջ խտացված են հայ մարդու շինարարական կենսափորձը, գեղարվեստական ընկալումները, ճաշակը.
«Արցախի տարածքում, սկսած 14-րդ դարից, կան մոտ երկու տասնյակ մահմեդական հուշարձաններ, որոնք հայ ճարտարապետության գործեր են, կան նաև պարսկական հուշարձաններ, որոնք մինչև 18-րդ դարի վերջեր են հասնում, և տեսնում ենք, որ պարսկական հուշարձանների դեպքում պարսիկ ճարտարապետներ են աշխատել:
Հաջորդ փուլը կովկասյան թաթարների, որ հետո կոչվեցին ադրբեջանցիներ, գյուղական մզկիթներն են՝ կառուցված 19-րդ դարի վերջերից մինչև 20-րդ դարի սկզբները, որոնք զուտ հայ ճարտարապետության նմուշներ են: Թաղբանտ հորինվածքով այդ տները իբրև մզկիթ տարածվել են կովկասյան թաթարների գյուղերում»:
«Արցախի հրաշալիքները» գրքում զետեղված են ձեռակերտ և անձեռակերտ հուշարձաններ:
«Արցախի հուշարձանները» գրքից հուշարձանագետը մի խաչքար առանձնացրեց, որ միաձուլվել է կաղնու ծառին.
«Դարավոր կաղնու ծառին մի խաչքար են հենել, հենել են, ու կաղնին փաթաթվել և իր հովանու տակ է վերցրել այդ խաչքարը, ծառը օրգանապես կապվել է այդ խաչքարին: Կարծես բնության և պատմության միաձուլում է տեղի ունեցել»:
