«Մեզնում տարեմուտի հանդիսությունները կապված են հունվարի 1–ի և հունվարի 6–ի տոների հետ: Երկու հարյուրամյակ առաջ Արևմտյան Հայաստանի մեծ մասում տարեմուտ էր համարվում Սուրբ Ծնունդը, ոչ թե Ամանորը: Սակայն Հայաստանի այն գավառներում, որտեղ մեծ շուքով նշվել է Ամանորը, ավելի պասիվ է տոնվել Ս. Ծնունդը, և հակառակը: Ժողովուրդը, ելնելով ավանդույթներից, մի դեպքում հունվարի 1-ն է ընկալել որպես տարեմուտ, մյուս դեպքում` հունվարի 6-ը»,- մեզ հետ զրույցում նշեց ազգագրագետ Մանան Դաֆինը։
Անդրադառնալով տոնական ծեսերին և արարողություններին՝ նա նշեց, որ հայոց մեջ տարեմուտի 2 տոները՝ Կաղանդ-Նոր տարին և Ս. Ծնունդը հիմնականում նույն կառուցվածքն ունեն և միևնույն ձևով են նշվում։ «Ավանդաբար ամանորյա ամենակարևոր նախապատրաստություններից էր տան ու բակի մաքրությունը։ Մաքրում էին տունը, բակը, գոմը: Այս արարողություններին մասնակից էին ընտանիքի բոլոր անդամները: Տարվա նորոգումը, վերածնունդը խորհրդանշական կապ ունեն մարմնական մաքրության և հոգևոր սրբության հետ («սուրբ» բառը ևս նշանակում է մաքուր, անարատ): Մաքրությունը խորհրդանշում էր սկիզբը, անապական, նախնական վիճակը, որից սկսվելու էր նոր տարվա պատմությունը, արևի հերթական պտույտը, նոր տարեշրջանը, նոր ժամանակը»։
Ազգագրագետի խոսքերով՝ տարբեր վայրերում տարբեր ծիսակատարություններ էին ընդունված։ «Լոռիում, տանտիկինը մեղր էր քսում ընտանիքի բոլոր անդամների բերաններին, իսկ Համշենում կծու կերակուր ուտելն արգելվում էր, թթու խոսք ասելը նույնպես: Այս սովորությունները կապվում էին խոսքի մոգության հետ: Համարվում էր, որ անցումային օրը յուրաքանչյուր չար խոսք կարող էր չարիք բերել ամբողջ տարվա համար, «խոսք-աղբը» կարող էր պղծել օրվա ծիսական մաքրությունը»։
Ավանդական սովորության համաձայն՝ Ամանորի գիշերը (Կաղանդի գիշերը) շատերի տներում ճրագ էր վառվում, որպեսզի տան հաջողությունը չփախչեր: Օջախը վառ պահելը շատ կարևոր էր հայերի համար, որովհետև, ըստ պատկերացումների՝ օջախի մեջ էին ապրում տան նախնիների հոգիները: Այդ իսկ պատճառով էլ գիշերն անպայման որևէ լույս վառ էին թողնում:
Նոր տարվա նախորդ երեկոյան ընդունված էր կրակ վառել, որի մեջ, որպես ընտանիքի ամրության խորհրդանիշ, տան մեծերը գերան էին դնում։ Այն կոչվում էր «Տարեմտի քյոթուկ» և վառվում էր մինչև Սուրբ Ծնունդ։ Բոլոր հյուրերը պարտավոր էին մի-մի կտոր փայտ ավելացնել՝ կրակը վառ պահելու համար։ Հենց այդ կրակի վրա էլ պատրաստում էին Ս. Ծննդյան կերակուրները։
Հայաստանի գրեթե բոլոր շրջաններում ընդունվածէր ջուր բերելու ծեսը։ Ջուրը տուն տանելիս հետ չէին շրջվում Կաղանդի կեսգիշերը աղբյուրից բերած ջրով լվացվում էր թոնրի շուրջը հավաքված ընտանիքը, ապա թրջում էին Կաղանդի հացը: Ջուր բերելու ամանորյա ծեսեր կան նաև այլ ժողովուրդների մոտ:
Իսկ վերջում Մանան Դաֆինն ավելացրեց, որ Ամանորի գիշերն ընտանիքի բոլոր անդամները պետք է նոր զգեստներ հագնեին: Ընդունված էր գժտվածներին հաշտեցնել՝ թե՛ տանը, թե՛ հասարակական միջավայրում: Առավոտյան տան դուռն առաջինը տան մեծն էր բացում, որպեսզի հաջողությունը տանից անպակաս լինի: Ամանորին տան դուռը երբեք չէր փակվում:
