«Առաջին լրատվական»-ի Real Politik հաղորդաշարի հյուրն է «Ազատ դեմոկրատներ» կուսակցության ներկայացուցիչ Արարատ Զուրաբյանը:
– Վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում, երբ Դուք դադարեցրիք Ձեր քաղաքական գործունեությունը Հայ ազգային կոնգրեսում, հանդես չեք եկել հրապարակային հարթակում: Այսօր Դուք արդեն նոր կուսակցություն եք ներկայացնում: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ անցած ուղին և այն իրերի դրությունը, որում մենք գտնվում ենք այսօր:
– Իրոք ես մեկուկես տարի չեմ խոսել, և դա ուներ շատ լուրջ պատճառներ. դժվար էր 1988-2010 թթ. լինել մի քաղաքական ուժի մեջ, ավելին` 97 թ. դառնալ ՀՀՇ վարչության փոխնախագահը, իսկ 2007-ից գլխավորել ՀՀՇ վարչությունը և հետո հանգել նրան, որ այդ կառույցը գնում է մի ճանապարհով, որով դու չես կարող գնալ, որը քեզ համար անընդունելի է: Շատ բարդ էր նաև խոսել երևույթներից ու մարդկանցից, որոնց համար, որոնց կողքին պայքարել ես: Բայց կա մի օբյեկտիվ իրականություն, որից խուսափել չի ստացվի:
– Պարոն Զուրաբյան, ո՞ր հարցի շուրջ էր այդ առանցքային անհամատեղելիությունը:
– Շատ խորքային է ամեն ինչ՝ համաժողովրդական շարժումն ընթանում էր, ամեն ինչ նորմալ էր, նախագահի ընտրություններ էին, բոլորս պայքարում էինք մի դաշտում, հետո եղավ մարտի 1, բանտարկություններ, անցավ որոշակի ժամանակ և ձևավորվեց Հայ ազգային կոնգրեսը: Հենց ՀԱԿ-ի ձևավորումն ու նրա լինելու փաստը ես համարել եմ քաղաքական սխալ և բազմիցս այդ մասին խոսել եմ բոլոր իմ ընկերների, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հետ: Նույնիսկ կատակով ասում էի, թե երբ ենք վերջապես փակելու Կոնգրեսը, որ քաղաքականությամբ զբաղվենք: Նախընտրական դաշինքը որպես այդպիսին ընկալելի և ընդունելի է և ինչքան այն ծավալուն է, այնքան լավ: Այնտեղ մարդիկ հավաքվել էին մի խնդրի շուրջ՝ սահմանադրական կարգի ձևավորում, բայց երբ դու շարունակում ես քաղաքական գործունեությունը մի կառույցի շուրջ, որը կոչվում է ՀԱԿ, և որն արդեն սկսում է քաղաքական ծրագրեր մշակել, ապա դա արդեն ինձ համար քաղաքական նոնսենս է:
– Բայց չէ՞ որ գլխավոր նպատակը մնում էր նույնը՝ ՀԱԿ-ը ցանկանում էր հաստատել սահմանադրական կարգը:
– Այո, բայց մի պահից սկսած Կոնգրեսն ուներ մի լուրջ պրոբլեմ, երբ պետք էր հասկանալ, թե ուր է այն գնում, և այդ որոնումների մեջ սկսեցին ինչ-որ քայլեր անել, որոնք սխալ էին: Ես գտնում եմ, որ ամենասխալ քայլը, որ արվեց, այն էր, որ սկզբից գրվեց Կոնգրեսի տնտեսական ծրագիրը, հետո այլ գործընթացներ սկսվեցին, երբ իրարամերժ գաղափարների հանրագումար ստացվեց: Ես գտնում եմ, որ այն քաղաքական ուժերը, որոնք ցանկանում են ազատական ճանապարհով ընթանալ, կարող են միավորված միասին գնալ, շատ նորմալ համագործակցել մյուս ուժերի հետ, որոնք մինչ այդ համաժողովրդական շարժման մեջ էին, իսկ ընտրական պրոցեսների ժամանակ կրկին միասին գտնել համագործակցության եզրեր: Կամ կար մեկ այլ տարբերակ՝ ՀԱԿ-ը հայտարարեր իրեն որպես մեկ կուսակցություն, մշակվեր նրա ծրագիրը, կանոնադրությունը, և բոլոր նրանք, ովքեր իրենց քաղաքական հայացքների իրացումը կտեսնեին այնտեղ՝ կգնային Կոնգրես, ովքեր չէին տեսնի` դուրս կգային այնտեղից, և ամեն ինչ շատ նորմալ ճանապարհով կընթանար: Բնականաբար, այդ տարբերակները չէին ընդունվում, և դրանից հետո սկսվեց ինչ-որ անհեթեթությունների շարան: Բայց այդ ամենով հանդերձ, ամեն ինչ շատ լուռ էր ու հանգիստ մինչև այն պահը, երբ ես և Ալիկ Արզումանյանը Իտալիայում մասնակցում էինք Եվրոպայի ազատական կուսակցությունների աշխատանքներին և դարձանք այդ կառույցի լիիրավ անդամ, ինչից հետո, վերադառնալով Հայաստան, տեսանք, որ ինչ-որ անհասկանալի բան է կատարվում: Ես կարծում եմ, որ Եվրոպական ազատականների այդ կառույցին մեր անդամակցությունը Կոնգրեսի առանձին շրջանակներին թույլ տվեց մտածելու, որ մենք ավելի ինքնուրույն քայլերի կարող ենք գնալ, և դա ավելի արագացրեց այդ գործընթացը:
– Պարոն Զուրաբյան, Դուք այլևս Կոնգրեսի անդամ չեք, սակայն վերջինս շարունակում է մեր քաղաքական դաշտում դերակատարություն ունենալ: Ինչպե՞ս եք գնահատում Կոնգրեսի ներկա գործունեությունը, և ի վերջո, այն կուսակցությունները, որոնք մեկտեղվել են ՀԱԿ-ում, ի՞նչ այլ ֆորմատում կարող էին հանդես գալ:
– Ուզում եմ հաջողություն մաղթել ՀԱԿ-ին, և այն գործառույթները, որոնք այն իրականացնում է, ինձ համար մասամբ կարող են ընդունելի լինել, մասամբ՝ ոչ, և հենց դա է պատճառը, որ ես ՀԱԿ-ում չեմ: Սակայն ես հստակ համոզված եմ, որ ինչ-որ մի պահի ՀԱԿ-ը կդադարի գոյություն ունենալ, այնպես, ինչպես «Արդարություն» դաշինքը դադարեց գոյություն ունենալ: Բայց տեսեք, ինչ ենք մենք արել և ուր ենք մենք հասել. 2008 թ. գնացինք ընտրությունների, անմիջապես ընտրություններից հետո ունեցանք մարտի 1, կար շատ լուրջ հասարակական վերելք, կարելի էր ինչ-որ տեղ համեմատել 88-ի հետ, բայց մարտի 1-ից հետո եղան հիասթափություններ, ինչ-որ փոքրիկ վերելքներ, նաև կորուստներ, և վերջում մենք արձանագրեցինք, որ հաջողության ենք հասել, որովհետև քաղբանտարկյալներն ազատ են արձակվել: Ես չեմ կարծում, որ հաջողությունը դա էր, միգուցե շատ ավելի լավ կլիներ, որ Հայաստանում 500 քաղբանտարկյալ լիներ, կամ ազգովի դառնայինք քաղբանտարկյալ, բայց իրականացնեինք այն ամենը, ինչ ցանկանում էինք, այ դա կլիներ մեր հաջողությունը: Անցյալ տարի, երբ «արաբական գարունը» քաղաքական վայրիվերումներ էր արձանագրում, Կոնգրեսին ևս մեկ հնարավորություն էր ընձեռվել համաժողովրդական ալիք բարձրացնել և այդ ալիքի վրա փորձել Հայաստանում ինչ-որ բան փոխել: Ցավոք սրտի, ինձ համար շատ անհասկանալի պատճառներով, Կոնգրեսը քաղաքական զարգացման մեկ այլ տարբերակ ընտրեց՝ գնաց երկխոսության: Երկխոսությունն էլ քաղաքականության մեջ շատ հասկանալի երևույթ է, սակայն ես կարծում եմ, որ այդ երկխոսության գնալու ժամանակահատվածը ճիշտ չէր ընտրված: Կարծում եմ՝ այն պահին, երբ հանրությունը նորից հավատ էր ձեռք բերել, որ հնարավոր են փոփոխություններ Հայաստանում, և շարժումը վերելք էր ապրում, պետք էր այդ վերելքը պահպանել, բայց Կոնգրեսի ղեկավարությունը մտածեց, որ հենց այդ պահին երկխոսելով իշխանության հետ, նրանից առավելագույն զիջումներ կկորզի: Միգուցե դա էր նրանց հաշվարկը, բայց դա տեղի չունեցավ, և իշխանությունները մի քանի քայլ արեցին ու դրանք էլ ծառայեցրին իրենց նպատակներին՝ միջազգային հանրության առջև ժողովրդավարական իմիջ ձեռք բերեցին, շատ հանգիստ փակեցին ու շրջեցին մարտի 1-ի էջը: Իշխանությունը ստացավ այն, ինչ ուզում էր ստանալ, և Կոնգրեսը հայտնվեց կոտրած տաշտակի առջև:
– Կոնգրեսը որոշեց արմատական քայլերի դիմել, անցկացվեցին շուրջօրյա հանրահավաքներ, բայց հանրությունը դրանից չխանդավառվեց, նրանց սպասումները չարդարացան, 2008-ի ալիքը չառաջացավ, և հոծ բազմություններ չեկան Ազատության հրապարակ: Ինչո՞վ եք դա բացատրում, ի վերջո, հանրությունն այսօր է՛լ ավելի է փոփոխություններ ուզում, քան 2008 թ. էր, Սերժ Սարգսյանը այս տարիների ընթացքում լեգիտիմ չի դարձել, մարդկանց սոցիալական վիճակն ավելի վատ է:
– Հանրությունը գործողությունների մեջ կեղծ երանգները շատ ավելի լավ է զգում, քան թվում է քաղաքական գործիչներին: Կոնգրեսի գործունեության արդյունքն է պատճառը, որ այդ համախմբումն այլևս գոյություն չունի:
– Այսինքն՝ Դուք կարծում եք, թե այն ուժերը, որոնք դադարեցրին իրենց մասնակցությունը Կոնգրեսի գործունեությանը, էապես ազդեցի՞ն այդ համախմբման վրա:
– Ես չէի ասի, թե հենց դա էական ազդեցություն ունեցավ: Բայց պետք է մի բան նշել՝ չի կարելի ամեն մի քաղաքական իրավիճակի պայմաններում նոր մեսիջներ հանրությանն ուղղել, նոր ուղղություններ տալ, նոր ճանապարհով տանել, երբ ինքդ ի սկզբանե գիտես, որ այդ ճանապարհով չես գնալու: Տեսեք, ինչ տեղի ունեցավ՝ երկու տարի խոսեցին արտահերթ ընտրությունների մասին, բայց արտահերթ ընտրությունների գնացող քաղաքական ուժը չորս ամսով չի հետաձգում իր գործունեությունը, որովհետև արտահերթ ընտրությունների համար պայքարում են ամեն օր: Իմ կարծիքով, հանրությունը Կոնգրեսի մեջ չի տեսնում այն քաղաքական ուժին, որը կարող է իրականություն դարձնել իր սպասելիքները: Ստեղծվել է մի նոնսենսային իրավիճակ՝ Կոնգրեսի գոյությունը թույլ չի տալիս այլ քաղաքական ուժերի ավելի ընդլայնված գործունեություն ծավալել, որովհետև Կոնգրեսը շատ խանդով է վերաբերվում, որ որևէ մի քաղաքական ուժ կարող է ընդդիմադիր գործունեություն ծավալել:
– Պարոն Զուրաբյան, շուրջօրյա հանրահավաքների ժամանակ փակվել էին զուգարանները, և այդ հարցը նույնիսկ հանրային հնչեղություն ստացավ: Դուք այդ տարածքում ևս սեփականություն ունեք, և նշվում էր, թե Դուք ևս մարդկանց առջև փակել եք զուգարանները: Ինչո՞ւ էիք փակել:
– Խոսքը մի սրճարանի մասին է, որը եղել է այդ նույն համաժողովրդական շարժման կենտրոնատեղին այդ ամբողջ պրոցեսի ժամանակ, որն ընթանում էր Ազատության հրապարակում: Եթե այդ կողմերով անցել եք, ապա կտեսնեք, որ շինարարություն է ընթանում և մոտ օրերս հավանաբար կավարտվի: Եվ շուրջօրյա հանրահավաքների ընթացքում սրճարանի բաց հատվածը գործում էր, իսկ մնացած հատվածում շինարարական աշխատանքներ էին ընթանում, և, բնականաբար ստացվում էր, որ ես այդ օրերին պետք է ինչ-որ նոր պետքարան կառուցեի: Բայց եթե անկեղծ խոսում ենք, պետք է անկեղծ լինենք մինչև վերջ՝ տարածքում բազմաթիվ այլ սրճարաններ կային, և նույն Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և իր զինակիցները այդ սրճարանների տերերի մեջ մտերիմներ ունեն որոնց կարող էին խնդրել, որ ժողովուրդն օգտվեր զուգարաններից: Մի կարևոր բան էլ՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կարող էր ինձ դիմել պետքարանը բացելու համար, և ոչ թե Սերժ Սարգսյանին: Բայց նա դիմել է Ս. Սարգսյանին, թող Սարգսյանն էլ բացեր, կամ էլ ինչ-որ ձևով իրար հետ լեզու գտնեին:
– Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերջին հանրահավաքում չբացառեց Հայ ազգային կոնգրեսի և Բարգավաճ Հայաստանի համագործակցությունը: Ինչպե՞ս եք գնահատում զարգացումների այս ընթացքը:
– Մինչ մարտի 1-ը հարց էր հնչել, թե հնարավո՞ր է Ռոբերտ Քոչարյանի հետ համագործակցությունը, և Տեր-Պետրոսյանը պատասխանեց, որ քաղաքականության մեջ ոչինչ չեն բացառում: Ինձ համար նոնսենս է այն, ինչ-որ հիմա կատարվում է՝ սկզբունքների բացակայության արտահայտություն է սա: Ոչ մի բան չունեմ ասելու քաղաքական համագործակցության հնարավորության մասին, հնարավոր է քաղաքական համագործակցություն ՀԱԿ-ի և ԲՀԿ-ի միջև, և դա շատ նորմալ է, որովհետև ՀԱԿ-ը գաղափարական, քաղաքական սկզբունքներ չունեցող, իշխանության ձգտող ուժ է, և բնականաբար ԲՀԿ-ն էլ կցանկանա իշխանության իր փայաբաժինը պահպանել կամ ավելացնել, ինչպես որ հայտարարել են, և հնարավոր է, որ համագործակցությունը ստացվի: Բայց կարծում եմ, այստեղ պետք է մի բան հստակեցնել՝ եթե ժամանակ առաջ դու հայտարարում ես, թե այս մարդիկ հանցագործ են, մարտի 1 է եղել, ու նրանք ստացել են զենք ու կրակել ժողովրդի վրա, և հաջորդ պահին ասում ես, թե ես այդ մարդկանց հետ կարող եմ ընդհանուր ճանապարհով գնալ, ես էլ ի՞նչ ասեմ: Մնում է մի բան, որ Սերժ Սարգսյանին էլ հրավիրեն, տրիո կազմեն և հանգիստ շարունակեն այս գործընթացը, և կարծում եմ` շատ լավ կստացվի, որովհետև առաջին անգամ չէ, որ նրանք ապացուցել են, որ միմյանց հետ լեզու գտնելու հնարավորություն ունեն, քանզի ի վերջո նրանց բոլորի կնքահայրն ու արարիչը Լևոն Տեր-Պետրոսյանն է, ես և դուք չենք բերել Ռոբերտ Քոչարյանին և նշանակել վարչապետ, կամ ես ու դուք չէ, որ հանել ենք աշխատանքից Դավիթ Շահնազարյանին և Վանո Սիրադեղյանին ու միավորել երկու նախարարություն և Սերժ Սարգսյանին նշանակել սուպերնախարար: Այնպես որ, թող փորձեն, յուրաքանչյուրի քայլը իր արձագանքն է ունենալու հասարակության մեջ:
Մի բան եմ ուզում ասել՝ մարդն իր ապրելով որոշակի ուրվագիծ է ունենում, որոշակի ճանապարհ է անցնում, և իր անցած ճանապարհն արդեն իսկ վկայություն է, թե ով է նա, ինչ է անելու, ինչի է ընդունակ, և ում հետ էլ միանաս` պետք է հաշվի առնես նրա անցած ճանապարհը: Բայց տվյալ դեպքում այդ սկզբունքը չի գործում: Նախավերջին միտինգին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, թե մենք իր ընկերներն ենք և միգուցե նեղացել ենք ինչ-որ բանից ու չենք մասնակցում հանրահավաքներին: Ես կարծում եմ, որ հասարակական ինչ-որ շերտի վրա ազդող նման հայտարարությունները ժամանակավրեպ են, մի բան ակնհայտ է՝ մենք որևէ մեկից չենք նեղացել, մենք պարզապես չենք կիսում ձեր քաղաքական հայացքները և գտնում ենք, որ ձեզ հետ գնալու ճանապարհ չունենք: Վերջապես նա օգնեց հասկանալ, որ Հայաստանի Հանրապետության երեք նախագահներն էլ պետք է լքեն քաղաքական դաշտը, որ այս երկիրը ապագա ունենալու հնարավորություն ձեռք բերի: Այս ամբողջ հանրությունը երեք նախագահների պատանդն է:
Ակնհայտ է, որ ԲՀԿ-ն Ռոբերտ Քոչարյանի քաղաքական ուժն է, ու փաստորեն ՀԱԿ-ը պատրաստ է համագործակցել Քոչարյանի քաղաքական ուժի հետ ոչ թե Սերժ Սարգսյանի դեմ պայքարելու համար, այլ հանուն իշխանության գալու: Նմանատիպ գործընթացներին մասնակցելը ես անհեթեթություն եմ համարում, դրա համար էլ այնտեղ չեմ: Իսկ ժողովրդից կամ ինչ-որ մեկից նեղանալու մասին խոսելը իմաստ չունի, բայց դրան էլ կարող էի պատասխանել ու ասել, լավ, եղբայր, ենթադրենք` ես նեղացել եմ ժողովրդից ու մեկ տարի չեմ խոսել, իսկ 98-2008-ը դու ումի՞ց էիր նեղացել:
– Պարոն Զուրաբյան, Ձեզ, ի դեմս Ազատ դեմոկրատներ կուսակցության, կշտամբում են ամերիկյան պրոյեկտ լինելու մեջ, և վերջերս գաղտնազերծված փաստաթղթերը միտված են լույս սփռելու այն ներքին գաղտնի շփումների վրա, որ Դուք կամ Ձեր կուսակիցները ունեցել եք Միացյալ Նահանգների դիվանագետների հետ: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այդ հրապարակումներին: Որքանո՞վ է ԱՄՆ-ը ներգրավված Ազատ դեմոկրատների` Հայաստանում ստեղծման և կայացման գործին:
– «Հայկական ժամանակում» եղած այդ հրապարակմանը մի գնահատական կարող եմ տալ՝ նմանատիպ փաստաթուղթ տեսել էի մեկ էլ մարտի 1-ից հետո մեզ ներկայացվող մեղադրանքների տեսքով, այսինքն` նույն ԿԳԲ-ական, բերիա-եժովյան ոճի փաստաթուղթ էր, որտեղ ինչ-որ հանդիպումներ, ինչ-որ կոնտակտային անձեր կային, դրանից հետո եկել էր եզրահանգում, եզրահանգումից հետո` ավելի խորացում և այլն: Մի խոսքով՝ 7-ի գործն ու մարտի 1-ից հետո կառուցված բոլոր գործերն այդ ոճով են ստեղծվել: Բերեմ միայն մի փաստարկ ՝ ես իմ կյանքում Փենինգթընի հետ հանդիպած չկամ, երկրորդ՝ Փենինգթընը մի փաստաթուղթ է ներկայացնում, թե ինչ-որ մարդկանց է հանդիպել, ովքեր բողոքել են Կոնգրեսից: Նշեմ, որ այդ փաստաթղթում նշված ժամանակահատվածում ես Հայաստանում չեմ եղել, բայց մի բան ակնհայտ է. Ջոզեֆ Փենինգթընի կոնտակտային անձինք եղել են Լևոն Զուրաբյանը, Դավիթ Շահնազարյանը և Ավետիս Ավագյանը: Այնտեղ նաև գրված էին հետագա զարգացումների մասին, թե Սերժ Սարգսյանի մոտ շրջապատից հայտնի է դարձել, որ մոտ ժամանակներում ՀՀՇ-ն կհայտնվի իր գրպանում: Ես չգիտեմ, եթե մարդիկ Սերժ Սարգսյանի մոտ շրջապատում են և իմանում են, թե նա ինչ հայտարարություններ Է անում, ապա դա իրենց իրավունքն է, ես այդ շրջապատին բավականին հեռվից եմ նայել: Բայց ես կարող եմ շնորհավորել իրենց. իրոք, ՀՀՇ-ն այսօր Սերժ Սարգսյանի գրպանում է, դրանում հասարակությունը կհամոզվի՝ ժամանակն ամեն ինչ բացահայտում է:
Տարրական մի բան կարող եմ ասել՝ այսօր ՀԱԿ-ում 17 քաղաքական ուժ կա, և միայն մեկի ղեկավարն էր, որ նստած էր ազգային անվտանգության մեկուսարանում, դա ես էի, իսկ այսօր ՀՀՇ-ն ղեկավարում է մի մարդ, որը մարտի 1-ին բերման էր ենթարկվել Կենտրոնի ոստիկանություն, նրան այնտեղից անմիջապես բաց են թողել, հետո չգիտես ինչու գնացել, յոթ ամիս թաքնվել է: Այնտեղ նաև խոսվում էր, թե Արարատ Զուրաբյանի վստահության հարցն էր դրված, բայց բոլորը, այդ թվում` Տեր-Պետրոսյանը ինձ խնդրել են չգնալ կուսակցությունից, մնալ, և երբ Խաչատուր Քոքոբելյանի հետ կապված հարց էին բարձրացրել Լևոն Զուրաբյանի բանսարկությունից հետո, ես ինքս ասացի, որ եթե դուք գործում եք նման մեթոդներով (եթե պետք լինի` այդ մեթոդների ու բանսարկության մասին էլ մի օր կխոսեմ), ապա դրանք ինձ համար ընդունելի չեն, ով ուզում է լինի՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, թե մեկ այլ անձ: Ես դեմ եմ ավտորիտարիզմին, ամբողջ կյանքս դրա դեմ եմ պայքարել:
Ինչ վերաբերում է ԱՄՆ հետ հարաբերություններին, ասեմ, որ ամերիկացիների հետ ես անձամբ հանդիպել եմ պաշտոնական հանդիպումների ժամանակ տարին մեկ-երկու անգամ, և Հայաստանում չկա մի կուսակցություն, որին ԱՄՆ դեսպանատուն չեն հրավիրել: Խաչատուր Քոքոբելյանը, լինելով ՀՀՇ վարչության փոխնախագահ, տարիներ շարունակ ներկայացրել է մեզ ԱՄՆ ներկայացուցիչների մոտ: ՀՀՇ-ն այն ժամանակ երկու դաշտում աշխատում էր՝ մեկը ԱՄՆ-ի ժողովրդավարական ինստիտուտի, մյուսը` Նաումանի հիմնադրամի հետ: Քոքոբելյանը աշխատանքներ էր իրականացնում առաջին դաշտում, մյուսով զբաղվում էր երջանկահիշատակ Անդրանիկ Հովակիմյանը: Ընդ որում` երբ մենք NDI-ի տեղը չգիտեինք, Լևոն Տեր-Պետրոսյանն է ծանոթացրել և ասել, որ լավ կլինի աշխատենք նրանց հետ: Ինչևէ, բնական է, որ կարևոր խաղացողները ցանկանում են տեղեկանալ քաղաքական ուժի գործունեությանը, և դա էր պատճառը, որ Դավիթ Շահնազարյանը շաբաթը մեկ անգամ հանդիպում էր նույն Փենինգթընի հետ, ես ինքս նման հանդիպումներ չեմ ունեցել, բայց դրա պատճառն այն է, որ կա դերաբաժանում, և այդ դերը մեր կուսակցությունում տրված էր Քոքոբելյանին: Բայց մի բան հստակ է՝ չի եղել որևէ հանդիպում, որի մասին հարյուր տոկոսով տեղեկացված չլինեմ ես, վարչության անդամները կամ նույն Լևոն Տեր-Պետրոսյանը:
Բոլորի զարմանքն առաջացրեց, թե ինչու է Մարի Յովանովիչը այցելել Ազատ դեմոկրատների գրասենյակ: Մարի Յովանովիչի գործունեության ամբողջ շրջանում եղել է համաժողովրդական շարժում, որի ակտիվ դերակատարներից մեկի՝ ՀՀՇ-ի ղեկավար անձինք, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ընտրական շտաբի ղեկավարը՝ Ալեքսանդր Արզումանյանը, ես, որ համակարգել եմ ամբողջ հանրապետության տարածքային շտաբները, Խաչատուր Քոքոբելյանը, Հովհաննես Ղազարյանը, Մասիս Այվազյանը, Դավիթ Առաքելյանը և մյուսները եղել են առանցքային դերակատարներ այդ ամբողջ պրոցեսում: Ընտրությունների ժամանակ եղել է 11 շտաբ, որոնցից 7-ը համակարգել են մարդիկ, որոնք այսօր Ազատ դեմոկրատներ կուսակցությունում են: Եվ ակնհայտ է, որ այդ դեսպանը, երբ հեռանում է Հայաստանից, գնալուց առաջ հանդիպում է բոլոր այն մարդկանց հետ, ում հետ աշխատել է. նույն կերպ Յովանովիչը այցելել էր ՀԱԿ-ին: Ձևավորվել է քաղաքական նոր ուժ, և մարդուն հետաքրքիր է տեսնել նաև այդ նոր քաղաքական ուժը: Ու երբ այդ այցելության շահարկումը գնաց, ես վրդովվեցի ու դուրս եկա ՀՀՇ-ից, հայտարարելով, որ ես իմ ընկերների կողքին եմ, որովհետև նրանց հետ քաղաքական ճանապարհ եմ անցել, ու դեռ շատ անելիքներ ունենք:
Նույնն էլ կարելի է ասել նոր դեսպանի համար, որը եկավ Հայաստան և պարզ է ցանկություն ուներ ծանոթանալու բոլոր ուժերի հետ:
Մի բան մարդիկ մոռանում են՝ մենք պատահական մարդիկ չենք քաղաքականության մեջ, քանզի ՀՀՇ պատմության մեջ որևէ մեկն այնքան երկար չի ղեկավարել այդ կառույցը, ինչքան ես, և եթե դրան էլ գումարենք Ալեքսանդր Արզումանյանի, Խաչատուր Քոքոբելյանի մասնաբաժինը, կպարզվի մի բան. այն ՀՀՇ-ն, որը համաժողովրդական շարժման ընթացքում գործունեություն է ծավալել, եղել է մեր ներկայացրած ՀՀՇ-ն, չի եղել Տեր Հուսիկի ՀՀՇ-ն, հիմա նորից եկել են Տեր Հուսիկի ՀՀՇ-ի ժամանակները, շնորհավորում եմ նրանց. առաջ…
