Իշխանությունների որդեգրած քաղաքականությունից ամենևին էլ չի երևում, որ նրանք ցանկանում են բարեփոխել անազատության մեջ գտնվողների պայմանները: Այդ տպավորությունն էր միջազգային կազմակերպությունների (USAID-ի, ԵԱՀԿ գրասենյակ) հրավիրած կլոր սեղանի շուրջ հնչած մտահոգություններից և առկա մարտահրավերներից:
Առկա խնդիրները ներկայացրին դիտորդական երկու խմբերը: Նրանցից մեկը` ոստիկանության համակարգում ձերբակալվածների պահման վայրերի հանրային մոնիտորինգի խումբը, ղեկավար Սուրեն Իսկանդարյանի գլխավորությամբ, ուսումնասիրություններ էր կատարել ոստիկանության ՁՊՎ-ներում: Մյուսը իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցի ղեկավարած` ՔԿՀ-ներում հասարակական վերահսկողություն իրականացնող խումբն է, որն ուսումնասիրություններ էր կատարել ԱՆ ենթակայության քրեակատարողական հիմնարկներում:
Ըստ Իսկանդարյանի` Հայաստանում դեռ չկան համապատասխան պայմաններ ձերբակալվածների նկատմամբ քննչական մարմինների գործողությունների վերահսկողություն իրականացնելու համար, և այդ իրավիճակում «չկա երաշխիք, որ անձը խոշտանգման չի ենթակվի»: Փորձագետը կարևորեց հարցաքննությունների տեսաձայնագրումը` նշելով, որ քննչական ընթացակարգի թափանցիկության ապահովման համար ամենևին էլ կարևոր չեն ֆինանսական միջոցները, որոնց բացակայության գործոնով են փորձում հիմնավորվել իրավապահները:
«Կարևորագույն խնդիրներից մեկն այն է, որ օրենքի կետերը ոստիկանության կողմից չեն կատարվում»,- նշեց Իսկանդարյանը: ՁՊՎ-ների դիտորդական խմբի անդամ Հասմիկ Սահակյանի փոխանցմամբ էլ` ՁՊՎ-ներում պահվող անձանց` ՄԻԱՎ/ ՁԻԱՀ-ով վարակված լինելու հանգամանքը ստուգելու պայմաններ չկան, և անձը սովորաբար մեկուսացվում է` հիմք ընդունելով նրա հայտարարությունը:
Եթե 2009-ին ՔԿՀ-ներում մահացությունների թիվը եղել է 9-ը, ապա 2010-ին` 35: Ըստ ՔԿՀ դիտորդ-խմբի ղեկավար Ա.Սաքունցի` «Կան մի քանի հարցեր, որոնք լուծում չեն ստացել: Դա գերբեռնվածության խնդիրն է, ազատ ժամանցի, զբոսանքի, հեռախոսազանգերի հետ կապված խնդիրները: Հիմնարկներ կան, օրինակ` «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ում 0-ները, դրանք իրենց պահման պայմաններով նվաստացուցիչ են: Ասում են` ֆինանսների առկայության դեպքում կարելի է վերանորոգել:
Այսինքն` կան հարցեր, որոնք պայմանավորված են իրապես ֆինանսներով, բայց ես կարծում եմ, որ կան հարցեր նաև, որոնք ֆինանսներով չեն պայմանավորված: Կոնկրետ խլացուցիչների ներդրմամբ, հեռախոսազանգի իրավունքի խախտում է տեղի ունեցել,- ասաց իրավապաշտպանը` հավելելով,-«Նուբարաշենը» պետք է փակել»: Ըստ իրավապաշտպանի` կոռուպցիայի դրսևորումները ավելի խոցելի են դարձնում համակարգը: Օրինակ` բջջային հեռախոսների դեպքով, երբ խլացուցիչներ դրեցին, դատապարտյալները դժգոհեցին, թե տաքսոֆոնները չեն բավարարում:
Բայց այդ դեպքում նաև ՔԿՀ-ի անձնակազմի ռեսուրսներն են անբավարար: Բացի դա, ՔԿՀ-ներ ներթափանցող բջջային հեռախոսներն ավելի շատ են, քան դրանք անօրինական ճանապարհով ներս մտցնող աշխատակիցներին բացահայտելու դեպքերը: Երբ այդ մասին բարձրաձայնել են` դիտորդներին ասել են` «դուք բռնեք-բերեք…»: Կոռուպցիոն դրսևորումներն առկա են, օրինակ, տեսակցությունների, արտահերթ լոգանքի տանելու (որի համար 1000 դրամ են ուզում) պարագայում: Հենց այդ կոռուպցիոն դրսևորումներն էլ քայքայում են համակարգը: «Դուրս է գալիս` մի խնդիր լուծում են, 10 խնդիր առաջանում է:
Այսինքն` երբ որ փորձում են անօրինության դեմը փակել, օրինական դաշտը պատրաստ չէ դրան լուծում տալու: Բացի դա, ներքին բողոքարկման մեխանիզմները չեն գործում… Ասում են` ազգային մենթալիտետը թույլ չի տալիս` չեն բողոքում: Քրեակատարողական հիմնարկներում չգրված օրենքները ավելի մեծ դեր ունեն, ցավոք սրտի, քան գրված օրենքները, որովհետև արդյունավետ չեն կիրառվում»,- նշեց Սաքունցը:
ՔԿՀ-ներում բժշկական փորձագետ Աշոտ Դավիդյանը նշեց, որ իրենց ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ եղել են դեպքեր, երբ նույնիսկ բուժանձնակազմերում աշխատող անձանցից ոմանք չեն իմացել, թե ինչ է Հեպատիտ C-ն:
Աբովյան ՔԿՀ-ում, որտեղ կանայք և անչափահասներն են պահվում, գինեկոլոգիական աթոռ չի եղել, ավելի ճիշտ` եղել է, բայց դրված է եղել փուլ եկած տանիքի տակ: ՔԿՀ-ների դիտորդներից Լաուրա Գասպարյանն էլ նշեց, որ ՔԿՀ-ներում դիսպանսեր հսկողություն չի իրականացվում, չնայած օրենքը նախատեսում է: Հիմնական խնդիրներից նա նշեց հիվանդ դատապարտյալների տեղափոխումը քաղաքացիական հիվանդանոցներ: Մարդիկ ստիպված են լինում սպասել մինչև իրենց հերթը գա կամ հնարավոր լինի տեղափոխումը, մինչդեռ հապաղումը հանգեցնում է մահվան, ինչպես եղավ «Վանաձոր» ՔԿՀ-ի կալանավոր Սլավիկ Ոսկանյանի հետ: Բացի դա, չկա շտապօգնության մեքենա:
Որպես եզրափակում` ՁՊՎ-ների դիտորդական խմբի ղեկավարն ասաց, որ 40 ՁՊՎ վերանորոգվել է, 13-ը` փակվել, 5-ը բացվել է, 31-ը ջեռուցվում է: Ինչ վերաբերում է ՔԿՀ-ներում ՀՎԻԴ-ի խմբին, ապա նրա ղեկավարը լուրջ մարտահրավերներ համարեց սեռական փոքրամասնություններին մեկուսացնելը, «զոն նայողի» ինստիտուտի ազդեցությունը ՔԿՀ-ներում խնդիրների լուծման առումով. որտեղ զոն նայողն ուժեղ է, այնտեղ ՔԿՀ-ի ադմինիստրացիան սովորաբար թույլ է կամ հակառակը:
Չգրված օրենքներն ավելի ազդեցիկ են: Բացի դա, դատախազությունը վերահսկողություն է իրականացնում դատապարտյալների գործերի և՛ նախաքննության, և՛ նրանց պահման վայրերի նկատմամբ: Եվ վերջում, իրավապաշտպանը նշեց, որ մոտ 10 տարի առաջ, երբ ՔԿՀ-երը ոստիկանության ենթակայությունից անցան ԱՆ ենթակայության տակ, ինչ-որ բարեփոխումներ արվում էին, սակայն հետո այնպես ստացվեց, որ ՔԿ վարչությունը սկսեցին ղեկավարել ոստիկանության բարձրաստիճան պաշտոնյաները, և բարեփոխումները նվազեցին: Այժմ ԱՆ համակարգը` դատարաններից մինչև ՔԿՀ, ունեն պատժիչ բնույթ:
