«Առաջին լրատվական»-ի զրուցակիցն է «Հանրապետություն» կուսակցության քաղխորհրդի նախագահ Արամ Զավենի Սարգսյանը:
– Պարոն Սարգսյան, Ազգային ժողովի 4 ոչ իշխանական ուժեր միավորվեցին և մասնակցեցին «Դեմ եմ» նախաձեռնության կազմակերպած հանրահավաքին: Դուք մասնակցե՞լ եք արդյոք այդ միջոցառմանը, ի՞նչ տպավորություն ունեք՝ այս միավորումը կարո՞ղ է հիմնարար հարցերի նախադեպ լինել:
– Ես երեք երեխաների հայր եմ, և երեխաներս էլ ծնվել են 1974 թվականից հետո: Ի տարբերություն շատ-շատ հանրապետականների և ոչ իշխանական օլիգարխիկ դասի ուժերի՝ ես այն կարծիքին չեմ, որ երեխաներին պետք է թողնես փող, շատ մեքենաներ, մեծ-մեծ տներ. դրանք անցողիկ բաներ են: Ես համոզված եմ, որ երեխաներին պետք է թողնես հայրենիք, պետություն, որը կապահովի նրանց ապագան: Այդ պատճառով մասնակցել եմ այդ գործընթացին:
Ինչ վերաբերում է հարցին՝ կբերի՞ այն հաջողություններ, թե՞ ոչ, ապա ես համարում եմ, որ այդ օրենքը Հայաստանի համար ժամանակավրեպ է, դեմ եմ այդ օրենքի կիրառմանը, իշխանությունները պետք է հետ կանգնեն, այն հիմա չպետք է գործի:
Ես այն կարծիքին եմ, որ պետք է անել համակարգային փոփոխություններ: Իհարկե, քաղաքացիական հասարակությունը նրա համար է, որ առանձին վերցրած խնդիրները միանգամից բարձրաձայնի և այդ խնդիրներով փորձի հասարակության ուշադրությունը գրավել. սա շատ լավ բան է, շատ ողջունելի է այդ երիտասարդների արածը, և փառք ու պատիվ իրենց, քանի որ դրանով հույս է ծնվում ապագայի հանդեպ:
Քաղաքական ուժերի գործունեությունը կայանում է նրանում, որ այդ բոլոր խնդիրները համապատասխան պահին, համապատասխան իրավիճակում զուգահեռները կարողանան խաչմերուկել ու այդ ամբողջությամբ հասնել իրական, համակարգային փոփոխության. ոչ թե անձերի փոփոխության, ոչ թե մեկ օրենքի փոփոխության, այլ իրական համակարգային փոփոխության: Հակառակ դեպքում, եթե նույնիսկ այս օրենքը չանցնի, ինչը հասարակության համար կլինի լուրջ խթան, իհարկե՝ դա հույս կներշնչի հետագա գործընթացների համար, բայց ոչինչ չի փոխի:
– Ինքներդ տեսաք Ազատության հրապարակի մարդկանց բազմությունը: Վերջին շրջանում Հայաստանի առջև բազմաթիվ խնդիրներ կային, դրանցից մեկը Մաքսային միությանն անդամագրվելու որոշումն էր, դրված էր Հայաստանի ինքնիշխանության հարցը, իսկ փողոցում բազմություն չհավաքվեց: Ի՞նչն էր բազմամարդության պատճառը, պարզապես ամեն ուժ իր ընտրազանգվածի՞ն էր բերել հրապարակ, թե՞ երբ անմիջապես մարդկանց գրպանին է վերաբերում հարցը, ստիպում է փողոց դուրս գալ:
– Հայաստանի Հանրապետությունում քաղաքացին փողոց է դուրս եկել 2003, 2008, 2013 թվականներին: Իմ քաղաքական փորձառությունն ասում է, որ հիմնականում լայնամասշտաբ զանգվածային հանրահավաքներ տեղի են ունեցել նախագահական ընտրությունների ժամանակ, այսինքն՝ դա լավ է, թե վատ, բայց մեր հասարակությունը համարում է, որ մարդու փոփոխությամբ կփոխվեն նաև գաղափարները, կփոխվի նաև կյանքը, և այդ ժամանակ նա հույս ունի, որ հրապարակ գալով՝ ինչ-որ բան կփոխվի: Նման սոցիալական խնդիրներով կամ մեկ հարցի խնդիրներով այս հանրահավաքը կարելի է համարել ամենահաջողվածներից և ամենաբազմամարդը:
Ինչ վերաբերում է այն խնդրին, թե ինչու ՄՄ-ի հետ կապված այսքան մարդ չհավաքվեց: Գիտեք՝ հասարակությանը այդ Մաքսային միության հետ կապված խնդիրներին պետք է պատրաստել, բացատրել Մաքսային միության և Եվրամիության տարբերությունները: Այդ առումով աշխատանքներ արված չէին, որովհետև իշխանություններն ուղղակի ասել էին, որ իրենք գնում են այդ ուղղությամբ: Ընդդիմադիր այն ուժերը, որոնք դեմ էին Հայաստանի եվրաինտեգրմանը, հույսեր էին կապում, որ երբ իշխանությունները ստորագրեն Ասոցացման համաձայնագիրը, ռուսական իշխանությունների օժանդակությամբ իրենք հանրահավաքներ կանեն, և տեղի կունենա իշխանափոխություն: Նրանք այդ ուղղությամբ էլ քարոզչություն էին անում:
Մեր հասարակությունն էլ ընդունում է այսպես՝ ինչ իշխանությունն է անում, վատ է անում, ընդդիմադիր լինելով՝ ես էլ չէի կարող ասել, շատ լավ են անում, որովհետև ռուսական թևն էլ միանգամից կասեր, որ ասում էինք՝ ինքն իշխանության մարդն է, և այս առումով խնդիրն ուղղակի չպրոպագանդվեց: Սա իրապես լուրջ գաղափար է, հասարակության սեփականությունը դառնալու համար ժամանակ է պահանջվում, և եթե այն ժամանակ այդ գաղափարը կիսող բոլոր քաղաքական ուժերն էլ դուրս գային փողոց ու կոչ անեին, միևնույն է՝ դարձյալ այդքան շատ մարդ չէր հավաքվի: Ինչո՞ւ. որովհետև Հայաստանն այստեղ ունի մի շատ մեծ նրբություն, ինչով էլ տարբերվում է Ուկրաինայից և Վրաստանից: Հայաստանն ունի չլուծված Ղարաբաղի հարց, ունի Թուրքիայի հետ սահմաններ, որտեղ ռուսական զինվորներն են կանգնած: Խորհրդային Միության տարիներից՝ կոմունիստներից սկսած, ասում են, որ եթե Խորհրդային Միությունը, այսինքն՝ ռուսները չլինեն, թուրքերն ու ադրբեջանցիները մեզ կուտեն: Այս երրորդ հանրապետության իշխանավորներն էլ են նույնն ասում: Այսինքն՝ զուտ մարդկային, ֆիզիկական գոյության, ինքնապաշտպանության խնդիր էր դրված, և իշխանությունները խաղացին այս նուրբ թելի վրա: Իսկ որպեսզի այդ նուրբ թելերի վրա այլևս չկարողանան խաղալ, շատ լուրջ խնդիր է պետք լուծել՝ հայ-թուրքական սահմանի բացման խնդիրը, ինչի կամքն այսօրվա իշխանությունները չունեն՝ ասում են, բայց չեն անում, և միանշանակ պետք է լուծել ԼՂ հիմնահարցը: Այս խնդիրների լուծումից հետո այդ վախը դուրս կգա, կլուծվեն նաև Ցեղասպանության ճանաչման, Հայաստանի տնտեսության, տարանցիկ ճանապարհների հարցերը: Հայաստանը միջազգային հանրության մեջ կդառնա գործոն, այս խնդիրները առաջ կգնան, ու հասարակությունը՝ իր կենցաղով, իր ապրելակերպով, իր ձևով, կհանգի այդ հետևության:
Հայաստանի Հանրապետության այն քաղաքացիները, ովքեր հնարավորություն են ունեցել աշխատելու եվրոպական երկրներում կամ գնալ գալ այնտեղ զբոսաշրջիկի կարգավիճակով, այդ տարբերությունը շատ լավ զգում են, իրենք ուզում են, որ իրենց երեխաները եվրոպաներում սովորեն: Այստեղ որտե՞ղ են դիմում՝ Ամերիկյան համալսարան, Եվրոպական համալսարան, Ֆրանսիական համալսարան, որովհետև այդ դիպլոմով դրսերում կարող են աշխատել: Մենք ավելի շատ այնտեղ ենք, մենք սովորելու առումով էլ ավելի շատ այնտեղ ենք: Մենք պետք է եվրոպացիներից պահանջենք մեզ օգնել իրենց չափանիշներին գալ: Ռուսաստանը, դժբախտաբար, թե՛ տնտեսական, թե՛ քաղաքական առումով, թե՛ կոռուպցիայով, իմ կարծիքով, ավելի վատ վիճակում է, քան Հայաստանը: Այդ երկիրը նստած է հանքահումքային ռեսուրսների վրա՝ այդ մասին խոստովանում է վարչապետ Մեդվեդևը: Թե ո՞ւմ է խոստովանում՝ չգիտեմ. դրա մեղավորներից մեկն էլ հենց ինքն է: Նույնն էլ այստեղ է:
– Պարոն Սարգսյան, Հայաստանում հասարակական-քաղաքական կյանքում որոշակի աշխուժություն առաջացավ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի վերջին հարցազրույցներից հետո: Կուզենայի, որպես իր նախագահության օրոք աշխատած վարչապետ, գնահատական տայիք երկրի տնտեսությանը: Փաստորեն հիմա ՀՀ տնտեսությունն այնքան վատ վիճակում է, որ մարդիկ ինչ-որ չափով փառք են տալիս Հայաստանի այն ժամանակվա տնտեսական վիճակին, երբ հայտնի է՝ իր բազմաթիվ միանձնյա որոշումներից հետո երկրի տնտեսությունը միայն տուժել է:
– Նախ ասեմ, որ ինքը միանձնա որոշումներ կայացրել է միայն ինձ հանելուց հետո: Վազգեն Սարգսյանի ժամանակ ընդհանրապես իր կողմից որոշումներ կայացնելու մասին խոսելն անիմաստ եմ համարում: Իմ վարչապետության ժամանակ, եթե հիշում եք, Գյումրի իր այցելության ընթացքում նա մի խումբ լրագրողների ներկայությամբ ասաց, որ ինքը միայն դիտորդ է: Քոչարյանը դա ասում էր ոչ միայն այստեղ՝ լրագրողների հետ հանդիպումներին, այլև արտաքին քաղաքական շփումների ժամանակ՝ Մեղրիի տարբերակով՝ կհամաձայնի, ես կստորագրեմ, հիմա ես հենարան չունեմ, մեծամասնությունը իրենն է՝ ինքն է որոշողը, և այդ ամենը թողնում էր ինձ վրա: Նա իսկապես դիտորդ էր:
Ինչ վերաբերում է իր վարած արտաքին քաղաքականությանը, ասեմ, որ Ռոբերտ Քոչարյանին հավանաբար համոզել էին, որ աշխարհի ամենալավ բանը տուրիզմն է և սպասարկման ոլորտը: Նա է Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերությունը քանդողը, իր տեսակով և էությամբ արդյունաբերության թշնամի է: Իր շրջանում որևէ արդյունաբերական ձեռնարկություն չի աշխատել, կանգնած է եղել Ագարակի, Կապանի գործարանը, սնանկացման եզրին էր արդեն Քաջարանի գործարանը: Քաջարանից մոլիբդենը բերում էին Երևան, մաքուր երկաթի գործարանում մոլիբդեն էին ստանում, որոշ մարդիկ այդտեղից գերշահույթներ էին ստանում, իսկ գործարանը սնանկանում էր:
Ես ինքս եմ գնացել Քաջարան, օգնել եմ, որ իրենք այդ վառարանները դնեն, անմիջական մասնակցություն եմ ունեցել պտտվող վառարաններ տեղադրելու գործում. դա կարող է հաստատել իրենց այսօրվա սեփականատերը, տնօրենը: Քոչարյանը կատեգորիկ դեմ էր «Նաիրիտի» վերագործարկմանը: Ես բազմաթիվ անգամներ ասել եմ, որ եթե դա հանկարծ վնասով աշխատի՝ ես ինքս եմ պատասխանատու դրա համար: Նա կատեգորիկ դեմ էր Ագարակի գործարանի վերագործարկմանը: Նա մտածում էր, որ Հայաստանը մի ոլորտ ունի՝ տուրիզմը, և հայ մարդը պետք է սեղանները մաքրի, սուրճ բաժանի բոլորին, լուսամուտները մաքրի, բենզին լցնի: Քոչարյանի ժամանակ ամենազարգացած ոլորտները եղել են բենզալցակայանները և սրճարանները, հիմնականում այգիները կտրվել և սրճարաններ են կառուցվել, հետո հյուրանոցներ. հիշեք Golden Palace-ի պատմությունը, հետագայում ով դարձավ դրա սեփականատերը, ինչ կռիվներ էին նախկին քաղաքապետ Ալբերտ Բազեյանի հետ:
Գիտեք՝ Քոչարյանը լավ թիրախ է, իր մասին խոսելու շատ-շատ բան ունեմ, բայց չեմ ուզում հիմա խոսել, անհամբեր սպասում եմ, որ առաջիկա նախագահական ընտրություններում Քոչարյանն իր թեկնածությունը դնի, այս ժամանակ կետ առ կետ բոլոր ուղղություններով Քոչարյանի արած գործունեության մասին ես տեսակետ կհայտնեմ: Թե այդ նույն տուրիզմի առումով նա ինչ արեց «Հայկական ավիաուղիներ»-ի հետ, այսօր ինչ վիճակում է, ինչ արեց ճանապարհների հետ, այսօր այդ ճանապարհները ինչ վիճակում են: Ընդհանրապես Քոչարյանը հիշում է այն ամենը, ինչ իրեն է ձեռնտու, իսկ ես և Դուք հիշում ենք այն ամենը, ինչ տեղի է ունեցել, իսկ այն ինչ տեղի է ունեցել և ինչը Քոչարյանին ձեռնտու չէ հիշել, անհամեմատ ավելի շատ է, քան այն հիշողությունը, ինչ Քոչարյանն ինքը ունի:
Մեծ հաշվով՝ քաղաքական առումով այդ բանավեճը Հանրապետականի բանավեճն է, որևէ կապ չունի մեր ժողովրդի հետ՝ ուղղակի հիթ է դարձել, սերիալի նման լավ գագաթնակետ է: Հասարակությունը, դժբախտաբար, մեծ ուշադրությամբ հետևում է, և մենք էլ, այդ թվում՝ ես, ստիպված ենք մեկնաբանություններ տալ այդ առումով՝ այն դեպքում, երբ Հանրապետականը պետք է խորհրդի նիստ անի և որոշի, թե նախկին նախագահն ինչ է ասում այսօրվա վարչապետին կամ հակառակը: Իսկ եթե Հայաստանը իրական, օրինական պետություն լիներ՝ դատական, օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները տարանջատված լինեին… տեսեք, Արմեն Աշոտյանի, Արմեն Մովսիսյանի, Շարմազանովի, Տիգրան Սարգսյանի, Ռոբերտ Քոչարյանի այդ հարցազրույցները՝ սրանք հաղորդագրություններ են հանցագործության մասին: Ո՞վ է Հայաստանի Հանրապետության սեփականությունը օտարել, ո՞վ է դրանից գերշահույթներ ստացել, ո՞վ է մեղավոր, որ Հայաստանից այդքան մարդ է արտագաղթել, ո՞ւմ խղճին է այդ ընտանիքների մեղքը, որ այսօր այդ երեխաները անհայր են մեծանում՝ դրսից սպասվող փողերով: Չգիտեմ՝ իրենք այդ խղճի տեղն ունե՞ն, թե՞ ոչ, բայց ինչ-որ ժամանակ իրենք այդ տեղը հիշելու են, ու գալու է այն Հայաստանը, որտեղ իրենց այսօրվա հարցազրույցները ուղղակի որպես ցուցմունք են դիտվելու: Թող իրենք այդ մասին չմոռանան, Քոչարյանը դեռ ցուցմունքներ է տալու:
– Իր քննադատություններից ուշագրավ էր հատկապես «ՀայՌուսգազարդ»-ի 20 տոկոս բաժնեմասը «Գազպրոմ»-ին վաճառելու գործարքի քննադատությունը, երբ հայտնի է, որ իր օրոք «Գույք պարտքի դիմաց» գործարքը ևս գազային պարտքի արդյունքում եղավ. որ՞ն է այդ դեպքում Հայաստանի համար ավելի սարսափելի գործարք:
– Երբ ես պետք է տնօրեն դառնայի, ինձնից առաջ կար նախկին տնօրեն՝ Լիտվին Ղազարյանը, որը եղել էր նաև շինարարության նախարար: Ինձ ասաց՝ Արամ, աշխատելիս երբեք քո նախորդի մասին վատը չասես, դու նրանից լավ աշխատի, ու բոլորը քեզ կգովեն: Ես միշտ աշխատել եմ այդ սկզբունքով: Ռոբերտ Քոչարյանը առաջինն է եղել քաղաքական դաշտում, որ այդ սկզբունքը կատեգորիկ խախտել է, ինքը միշտ բողոքել է նախկիններից, իր ժամանակ է հորինվել «մութ ու ցուրտ տարիներ» արտահայտությունը, երբ դրանք պատերազմի հաղթական տարիներ էին, երբ այդ ժողովուրդը ժողովուրդ էր դարձել հանրահավաքներում մարդկանց համախմբմամբ, միմյանց օգնելով, տանը մի դույլ կարտոֆիլով իրար օգնելով: Մինչդեռ ինքը այդ ամենը դարձրեց «մութ ու ցուրտ տարիներ», ցուցադրեց դա՝ ասելով, թե ինքը լույսի մարդ է, լույս է բերում: Սակայն ինչ անես՝ քեզ է վերադառնալու՝ բումերանգի էֆեկտով: Եվ այս առումով քննադատել և ասել, թե՝ ես այսօր էլ համարում եմ «Գույք պարտքի դիմաց»-ը լավ գործարք, դրանից լավ ինքնախոստովանություն ես չեմ տեսնում, հրաշալի է՝ թող համարի:
Նա «ԱրմենՏելի» գործարքներն էլ էր համարում լավագույնը, հետո ի՞նչ պարզվեց, նա «Հայկական ավիաուղիներ»-ի սնանկացումն էլ ու Բաղդասարովին մենաշնորհ տալն էլ էր համարում լավ, ի՞նչ ստացվեց: Այսօրվա իշխանությունները վերցրին 20 տոկոսը, լավ՝ նախորդ իշխանությունները, իրենցից առաջ եղած վարչապետները վատն էին եղել, կորցրել էին, թող այդ 20 տոկոսը դարձնեին 25, 30 տոկոս, ոչ թե դա էլ վաճառեին: Հայ մարդուն ասում են՝ խնայիր, ունես 200.000 դրամ, հանրապետական գործիչներից մեկն էր, չէ՞, ասել, թե իրենք ոնց են հարստացել. դա վերցրել, գնացել են հող մշակել, այդ 200.000-ը դարձել է երկու միլիոն, հետո այդ երկու միլիոնը դարձել է տուն, սեփականություն: Եթե չեմ սխալվում, այս հարստանալու թեզը պատկանում էր Գալուստ Սահակյանին: Բա պետությունն էլ այդպես պետք է մտածի՝ ունի 20 տոկոս, թող դարձնի 30, հետո 50, հետո 100, ոչ թե բողոքի, թե ինձնից առաջ այսքան վատ է եղել, դրա համար էլ հիմա վատ է:
Ակնհայտ չէ՞, որ շինարարությունը չի կարող հավերժ լինել, որ շինարարությունն ինչ-որ պահի պետք է վերջանա, որովհետև պահանջարկ չկա: Ակնհայտ է, Հյուսիսային պողոտայի մութ ու անմարդաբնակ շենքերը ապացուցում են, որ այդ շինարարությունը փուչիկ է եղել, ուղղակի փողերի լվացում. այդ շենքերը պահանջարկ չունեն, ստիպողաբար ինչքա՞ն վաճառես: Դրա համար էլ շինարարություն չեն անում, շինարարություն անող մարդն էլ գնում է այն երկիր, որտեղ դրա պահանջարկ կա, որովհետև դա իր մասնագիտությունն է: Հիմա որ այդ մարդն արտագաղթել է, արտագաղթողների թիվը մեծացել է, մեղավորն ո՞վ է՝ թե՛ նախորդ իշխանությունը, թե՛ այս իշխանությունը:
Հավատացեք, քաղաքացիական շինարարությունը ամենաուշ փող բերող ոլորտն է: Նույնիսկ հյուրանոցները իրենց համար արված ծախսը 25 տարի հետո են հետ բերում. դա իմ մասնագիտությունն է: Հայաստանի նման երկրներում եղած փողը պետք է դնել արդյունաբերության, արտադրության մեջ, որը 3-6 տարում կամ ամենաուշը 10 տարում հետ է բերելու: Դու դնում ես արդյունաբերության մեջ, մարդն աշխատում է, իր աշխատած գումարով տուն է սարքում ու ապրում է: Մեր ծնողները նույնիսկ Խորհրդային Միության տարիներին տներն այդպես են կառուցել իրենց համար: Հիմա մարդիկ վերցնում են այդքան փողը, սարքում բետոն՝ Հյուսիսային պողոտայում շենք սարքում, հետո ասում՝ տնտեսության զարգանալու համար փող չկա: Նույնը հիմա փորձում են անել կենսաթոշակներով՝ հայկական բանկերն այդ գումարնեը չեն կարող սպասարկել՝ տանում-դնում են դրսի բանկերում, այդ փողը որտեղի՞ց է դուրս գալիս. Հայաստանի տնտեսությունից՝ իմ ու ձեր գրպանից: Եթե մենք այդ գումարով գնում, շուկայից միս ենք գնում, մենք օժանդակում ենք գյուղատնտեսությանը, անասնապահության զարգացմանը: Այդ փողը չկա, մենք այդ միսը չգնեցինք: Չգնեցինք, անասունը մորթվեց. այս ի՞նչ են անում: Ու դրա համար պետք չէ գույնզգույն գրաֆիկներ գրել, պետք չէ տնտեսագիտական լեզուներով խոսել, այս հաշվապահի մտածողությանը թող վերջ տան ու ժողովրդին ժողովրդի լեզվով բացատրեն՝ ինչ են ուզում անել. դա թշնամանք է:
– Ասացիք, որ անհամբեր սպասում եք հաջորդ ընտրություններում Ռոբերտ Քոչարյանի առաջադրվելուն, բայց չե՞ք կարծում, որ նա իր այս քայլերով գուցե մինչև մյուս ընտրությունները սպասել չտա, ֆորս-մաժորի ձգտի: Ռուս քաղաքագետներից ոմանք ասում են, թե նրա ակտիվությունը Կրեմլի հետ համաձայնեցված է. ի՞նչ եք կարծում՝ ի՞նչ նպատակ է հետապնդում այս ամենը: Գուցե միայն վարչապետի պաշտոնի՞ է ձգտում:
– Ես արտահերթ զարգացումների հնարավորություն տեսնում եմ, բայց այդ հնարավորությունը պետք է ստեղծի հայ ժողովուրդը՝ ես, դուք, երիտասարդությունը, ամենակարևորը՝ քաղաքական ուժերը: Ես չեմ տեսնում, որ այդ արտահերթի հնարավորություն ստեղծի Ռոբերտ Քորչարյանը, այդ հնարավորությունը նա չունի: Վերջնական արդյունքում ինչ էլ լինի՝ Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը նստելու են դեմ դիմաց ու որոշեն. երևի նպատակներից մեկն էլ դա է, որ հանդիպի Սերժ Սարգսյանին ու ինչ-որ բան որոշի կամ ցույց տա, թե նա այս, այս, այս քաղաքական ուժերի վրա ազդեցություն ունի, որոնք իր ստեղծած պարազիտներն են, և դրա միջոցով փորձի քաղաքական դիվիդենտներ ստանալ: Բայց Ռոբերտ Քոչարյանը նույնիսկ ռուսական ուժի համար է շատ անհարմար թեկնածու՝ շատ պարզ պատճառով: Ռուսները շատ լավ հասկանում են, որ Ռոբերտ Քոչարյանի թեկնածության պարագայում հասարակության շատ լայն զանգվածներ դա չեն ընդունելու, և դրանից նրանց չեղած հեղինակությունը էլ ավելի է պակասելու: Երկրորդ՝ իրենց թեկնածուի առաջադրման պարագայում արևմտյան ուժերն էլ կգնան առճակատման, այնպես, ինչպես Ուկրաինայում կամ Վրաստանում գնացին, և այստեղ խնդիրը կարող է երրորդ փուլի հասնել: Եվ նույնիսկ եթե հանկարծ հաղթեն էլ իրենց դրած թեկնածուով, միևնույն է՝ այդ առճակատումից Ռուսաստանը՝ որպես պետություն, Հայաստանի ներսում և միջազգային հանրության համար կկորցնի իր հեղինակությունը: Իրենց ինչի՞ն է պետք նման թեկնածու. նայեք՝ իրենք իրենց մոտ ինչպիսի թեկնածուներ ունեն: Անուններ մամուլում էլ են հնչում՝ չեմ ուզում անուններ տալ, որոնք խնդիրներ չունեն, որոնք ո՛չ Արևմուտքին կզայրացնեն, ո՛չ էլ այդ առումով բարդ կլինի Հայաստանում համախմբում ձևավորելը: Այնպես որ՝ չեմ կարծում, թե արտաքին քաղաքական որևէ ուժ, ներառյալ՝ Ռուսաստանը, Ռոբերտ Քոչարյանի վրա քարտ դնի:
Ռոբերտ Քոչարյանին կարող են օգտագործել այսօրվա թույլ իշխանությանը էլ ավելի թուլացնելու և ինչ-որ բան պարտադրելու համար, ինչը, իմ կարծիքով, Ասոցացման համաձայնագրի մասով կիրառել են. ես բացարձակապես չեմ կասկածում, որ Ռուսաստանը նման բան կիրառել է:
Հիմա ի՞նչ պետք է անի հայ ժողովուրդը, որ այդքան չձգվի մինչև նախագահական ընտրություններ: Պետք է քաղաքական բոլոր գործընթացները ինչ-որ տեղ խաչմերուկի: Այսօր սոցիալական վիճակը ծանր է, արտաքին քաղաքական՝ Ղարաբաղի հարցով, կան խնդիրներ: Այսօր թիվ մեկ խնդիրը աշխարհ-Իրան հարաբերություններն են, իսկ Իրանը ոչ միայն Հայաստանին բարեկամ երկիր է, այլև հիմնական հարևաններից. ամենածանր պահին մենք այդ ճանապարհով ենք անցել, և այդ ճանապարհը եթե բացվի, Հայաստանի համար շատ ու շատ բաներ կարող են բացվել: Կարող են բացվել նաև ներքաղաքական կյանքում, ու սրանից կախված՝ փոփոխությունը կարող է այնքան արագ լինել, որ նույնիսկ լավ հոտառություն ունեցող քաղաքական ուժերը կարող են հետևից չհասցնել: Կա՞ն խնդիրներ դատական համակարգում. այո՛, կան: Բարոյահոգեբանական դաշտում ևս կա խնդիր: Այս ամենը մի տեղ ինչ-որ պահի համատեղելով՝ կարելի է ունենալ շատ մեծ բազմությամբ հանրահավաք, որը կարող է այս իշխանություններին պարտադրել անելանելիությունից ելք գտնել, արտահերթ ընտրություններ նշանակել, նաև երկրի ապագայի խնդիրները լուծել:
Ես սրա կողմնակիցն եմ: Անարյուն համակարգային փոփոխության, որը պետք է տեղի ունենա հեղափոխական ճանապարհով: Այդ հեղափոխությունը պետք է լինի հասարակական կյանքում, քաղաքացիների մասնակցությամբ և քաղաքացիների գիտակցության մեջ: Վերջին 2-3 տարիներին այդ գիտակցությունը շատ արագ սկսեց զարգանալ, և դրա ապացույցն է երիտասարդների մասնակցությունը քաղաքական գործընթացներին: Թե՛ 2003-ին, թե՛ 2008-ին, նույնիսկ 2013-ին երիտասարդությունը քաղաքական գործընթացների մեջ մտնում էր այն ժամանակ, երբ արդեն միտինգները պիկի էին հասել: Այդ պիկերի ժամանակ էին միայն Բժշկական ինստիտուտից, Պետական համալսարանից, Պոլիտեխնիկից դրոշներով գալիս-միանում հանրահավաքներին: Երիտասարդությունը պարտվել չի սիրում և միշտ երկրպագում է նրան, ով հաղթող է: Երիտասարդը չպետք է պարտվի: Նրա ադրենալինն այնքան է, որ նա պարտվելիս կարող է հոգեբանական այնպիսի վիճակում հայտվել, որ ասելու չէ: Դրա համար նա ներքին պաշտպանության խնդիր ունի…
Երիտասարդը տեսնում է, որ նույնիսկ բարձրագույն կրթության գերազանցության դիպլոմով իրեն աշխատանքի չեն ընդունում, եթե չունի հովանավոր, ծանոթ: Իր այդ գիտելիքներով նա չի դառնում բաժնի վարիչ, իրենից շատ ավելի վատ սովորած, շատ ավելի տխմար ու տհաս մեկն է ղեկավար դառնում, որովհետև կաշառք է տալիս վերևներին: Այս պարագայում, իհարկե, երիտասարդը պետք է ըմբոստանա: Նա լավ է սովորել, որ դառնա անվճար համակարգի ուսանող, իր ծնողներին լրացուցիչ պարտքի տակ չգցի, բա ի՞նչ պետք է անի, պետք է ըմբոստանա: Եվ ըմբոստանալու է՝ թող հույս չունենան:
– Ձեր խոսքերից կարելի է հասկանալ, որ հասարակությունը, երիտասարդությունը Քոչարյանի շուրջ չի մոբիլիզացվի, բայց նա բարձրաձայնում է այնպիսի խնդիրներ, որոնց հետևում ժողովուրդ կա կանգնած: Նույն գազային համաձայնագիրը, պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգը: Ամեն դեպքում՝ չե՞ք կարծում, որ այս շերտերի միջոցով իր վերադարձի համար հող է նախապատրաստում:
– Ես շատ ուշադիր եմ հետևում մամուլին: Չասեմ մամուլի այն միջոցներին, որոնք ուղղակի Ռոբերտ Քոչարյանի լոբբինգն են անում, որովհետև իր ծնածը, իր ստեղծածն ու իր պահածն են: Այն հիմնական մամուլում, որը ես համարում եմ համեմատաբար ազատ, չեզոք մամուլ, հարցազրույցները նայելով՝ ասեմ, որ հասարակության շրջանակներում ես չեմ տեսել որևէ քաղաքական ուժ, որևէ հասարակական կառույց, որն իր աջակցությունը կհայտնի Ռոբերտ Քոչարյանին. չկա նման բան: Չկա Հայաստանում որևէ մեկը, որն ասի, որ «Գույք պարտքի դիմաց»-ը լավ գործարք էր, չկա Հայաստանում որևէ անհատ, բացի Ռոբերտ Քոչարյանից, որ հայտարարի, թե Հոկտեմբերի 27-ի թիկունքում այս 5-ն են, ու գործն ամբողջությամբ բացահայտված է: Նույնիսկ դատախազությունը դա մամուլի խոսնակի միջոցով է արել՝ ուղիղ իրենց վրա չեն վերցրել: Նույնիսկ նրանք, ովքեր ուզում են Քոչարյանին պաշտպանել, նրանք էլ չեն ասում, որ այս 5-ն են, ու կազմակերպիչ չկա: Նույնիսկ Սերժ Սարգսյանը չի ասել, որ կազմակերպիչ չկա: Քոչարյանը շատ-շատ հարցերում այնքան մենակ է, քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունում ապրող յուրաքանչյուր մարդ հասկանում է, որ իր՝ Քոչարյանի հետ լինելն իրեն վնասում է, ինքը չի կարող այդ բեռն իր վրա վերցնել ու տանել: Ի վերջո, 10 մարդ է սպանվել Ռոբերտ Քոչարյանի՝ Մոսկվայից վերադառնալուց հետո հրահանգով: Իհարկե, եղան մարդիկ, որ ասացին՝ թող այդ 10 մարդը փողոց դուրս չգային ու չսպանվեին, եղան մարդիկ, որ ասացին՝ թող Վազգեն Սարգսյանը վարչապետ չլիներ, չսպանվեր, կամ Կարեն Դեմիրճյանը չլիներ Ազգային ժողովի նախագահ, կամ Պողոս Պողոսյանը «Պապլովոկ» չգնար… Դե, արի՝ այդ մարդկանց հավատա ու մտածի, որ այդ մարդիկ դա անշահախնդիր են անում:
– Քաղաքական ուժերի մասով ևս բացառո՞ւմ եք: Հայտնի է, որ «Բարգավաճ Հայաստանը» իր ստեղծած կուսակցությունն է, ՀՅԴ-ն ինչ-որ չափով իր աջակցությունն է վայելում, ՀԱԿ-ն էլ վերջին շրջանում կուսակցության փոխնախագահի մակարդակով ուղերձներ է հղում, թե Քոչարյանի օրոք հավասարակշռված արտաքին քաղաքականություն կար, թե իրենից թալանածը պետք է վերադարձվի և այլն:
– Ես այն կարծիքին չեմ, որ չկան քաղաքական ուժեր, որոնք կարող են Ռոբերտ Քոչարյանին հենարան դառնալ: Նույն Հանրապետական կուսակցությունը համապատասխան իրավիճակում կարող է դառնալ Ռոբերտ Քոչարյանի հենարանը, և ժամանակին ինքն էլ երկու ժամկետ եղել է Ռոբերտ Քոչարյանի հենարանը: Ես, լինելով իրենց վարչապետը, իրենք ինձ կողք են դրել, դարձել են Ռոբերտ Քոչարյանի հենարանը:
Ես ասացի, որ այդ քաղաքական ուժերից որևէ մեկը՝ ԲՀԿ-ն , ՀՅԴ-ն, չեն ասում, որ «Գույք պարտքի դիմաց»-ը հաջողված գործարք է, նրանք չեն ասում, որ Հայաստանի ունեցվածքը Ռուսաստանին տալով՝ Հայաստանը շահեց: Նրանք չեն ասում, որ Հոկտեմբերի 27-ի թիկունքում այդ 5-ն են, ընդհակառակը՝ այդտեղ եղած բոլորն էլ մեր ընտանիքի, մյուս զոհերի ընտանիքների հանդեպ չափից ավելի կոռեկտ ու հարգալից են վերաբերվում, նաև Վազգեն Սարգսյանին, Կարեն Դեմիրճյանին հարգալից են վերաբերվում. նույն Գագիկ Ծառուկյանից սկսած կարող եմ թվարկել: Այսինքն՝ անկախ նրանից, որ նրանք կարող են Ռոբերտ Քոչարյանի հենարանը լինել, այս խնդիրներում նրանք Ռոբերտ Քոչարյանի հետ համակարծիք չեն, չեն ուզում Ռոբերտ Քոչարյանի այդ ծանր բեռը իրենց վրա վերցնել: Այս առումներով Ռ. Քոչարյանը մենակ է:
Իսկ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները հիշում են այնպիսի բաներ, որ Ռոբերտ Քոչարյանը չի հիշում, և տալիս է հարցեր, որոնց ո՛չ ՀԱԿ-ը, ո՛չ «Բարգավաճը», ո՛չ Դաշնակցությունը չեն ուզում պատասխանել: Ռոբերտ Քոչարյանը կարծում է՝ կան անհատ մարդիկ, բայց նրանք, բարեբախտաբար, Հայաստանի հասարակության մեջ այնքան չնչին նշանակություն ունեն, ու նրանց խոսքն այնքան ազդեցություն չունի, և ոչ մեկին չեն հետաքրքրում, որևէ եղանակ չեն փոխում:
Այսինքն՝ Ռոբերտ Քոչարյանը ո՛չ Հայաստանի հասարակության, ո՛չ քաղաքական ուժերի, ո՛չ արտաքին ուժերի համար որպես անհրաժեշտ, պիտանի թեկնածու լինել չի կարող, նրա հնարավորություններն այդ հարցում զրոյական են: Բայց ես բացարձակապես այն կարծիքին չեմ, որ նա չի փորձելու իր թեկնածությունը դնել: Եթե ես իմանայի, որ նա չի դնելու, այսօր այն, ինչ ուզում էի իր մասով ասել, կասեի: Հավատացեք, որ շատ-շատ բան ունեմ ասելու: Սա չի նշանակում, որ այսօրվանների մասով չունեմ. սրանց մասով էլ ունեմ, բայց ես չեմ կարող Տիգրան Սարգսյանի մասով ասել, որ նա Մարտի 1-ին հրաման է տվել կրակել: Ես պահում եմ այդ ասելիքը, որ երբ նա իր թեկնածությունը դնի, ասեմ: Այդ ժամանակ, անկախ նրանից՝ ես իմ թեկնածությունը կդնեմ, թե չէ, այն ամենը, ինչ Ռոբերտ Քոչարյանը մոռացել է, լավ կհիշեցնեմ թե՛ հանրությանը, թե՛ իրեն:
– Ինչպես հասկացա, այդ պարագայում չեք բացառում Ձեր առաջադրվելը որպես նախագահի թեկնածու:
– Գիտեք, եթե արտահերթ ընտրություններ լինեն, արտահերթ ընտրությունների ժամանակ թեկնածությունը դնում և հաղթում է այն թեկնածուն, որ հասել է արտահերթ ընտրություններին: Ես աշխատելու եմ ամեն ինչ անել, որ խնդիրները հասնեն արտահերթ ընտրությունների:
Հերթական ընտրությունների ժամանակ այդ լուրջ որոշման խնդիրը տվյալ պահին պետք է նայես՝ ի՞նչ թեկնածուներ են առաջադրված, ի՞նչ ծրագրերով, գաղափարներով, ո՞ր համախմբումն է, որ կարող է հաղթանակի բերել: Ու հանուն հաղթանակի՝ կարող ես թե՛ առաջադրվել, թե՛ պաշտպանել մեկին, ում հասարակությունը ուզում է, որով կարող ես հաղթել:
