Հայոց Համազգային շարժման հիմնադիր համագումարը տեղի է ունեցել 1989թ. նոյեմբերին, սակայն ՀՀՇ-ն փաստացի ձևավորվել է 1988թ. օգոստոսի 19-ին` Ազատության հրապարակում: ՀՀՇ-ի հիմնական գաղափարախոսներից մեկը` Վազգեն Մանուկյանը, Ղարաբաղյան շարժման Հայաստանի կոմիտեի անունից այդ օրը Ազատության հրապարակում կայացած հանրահավաքում կարդացել է ՀՀՇ-ի ստեղծման մասին փաստաթուղթը: Վազգեն Մանուկյանի այդ պատմական ելույթում սահմանվում էր նորաստեղծ կուսակցության գաղափարական դիմագիծն` նրան արմատապես տարբերելով հայ ավանդական կուսակցություններից: «Հայ ժողովուրդն իր ազգային ծրագրերն իրագործելիս պետք է ապավինի իր ուժերին, հույս չդնի հովանավորության վրա:
Ամեն մի հակառակ պնդում ժխտվում է պատմական փորձով և ծառայում է մեր ժողովրդին հոգեկան ստրկության մեջ պահելու գործին: Ստրկամտության արտահայտություն է նաև այն մտայնությունը, ըստ որի` ազգն ունի մշտական բարեկամ և մշտական թշնամի: Մենք մերժում են անբարոյական և մեր ազգի համար անպտուղ այն քաղաքականությունը, որը մի կողմից, իբրև “դիվանագիտություն”, ենթադրում է հավատարմության անտեղի հավաստիացումներ և համաժողովրդական քծնանք այլ ժողովրդի նկատմամբ, մյուս կողմից` պահանջում է թշնամություն քարոզել մյուս ժողովուրդների կամ կրոնների դեմ»,-պատմական ելույթում ասել է Վազգեն Մանուկյանը:
Այս ելույթը հնչել է մոտ երեսուն տարի առաջ, սակայն դրանում արտահայտված մտքերը, գաղափարները, «երրորդ ուժի բացառման» սկզբունքն արդիական են նաև այսօր: Երրորդ հանրապետության առաջին տարիներին Հայաստանի իշխանության արտաքին քաղաքականության հիմքում հենց այս սկզբունքներն էին, ինչի շնորհիվ հայ-ռուսական հարաբերությունները ձերբազատված էին «ավագ եղբոր» բարդույթից և իրապես ծառայում էին Հայաստանի շահերին: Ավելին` հենց այս սկզբունքներն էին ընկած Լևոն Տեր-Պետրոսյանի «Պատերազմ, թե՞ խաղաղություն. լրջանալու պահը» ծրագրային հոդվածի հիմքում, որտեղ ԼՂ խնդրի լուծումը ներկայացվում էր Հայաստանի զարգացման համատեքստում: Սակայն Հայաստանի արտաքին քաղաքականության պրագմատիզմն աստիճանաբար նահանջեց` երկրում դեմոկրատական և ընտրական ինստիտուտների հետընթացին զուգահեռ:
Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանության տարիներին Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունն արմատապես շեղվեց Շարժման առաջին ծրագրի փիլիսոփայությունից, «երրորդ ուժի բացառման» սկզբունքից, ինչի հետևանքով հայ-ռուսական հարաբերությունները ձեռք բերեցին ակնհայտ վասալային բնույթ:
Սերժ Սարգսյանի նախագահության տարիներին իրավիճակն արմատապես չի փոխվել` թեև Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունն ավելի բազմավեկտոր ու դիվերսիֆիկացված է դարձել: 1988թ-ի օգոստոսի 19-ի ՀՀՇ առաջին ծրագիրն` որոշակի ժամանակագրական խմբագրումներով, հայ իրականության ամենաիրատեսական քաղաքական ուղերձն է նաև այսօր, մանավանդ, որ համազգային շարժման 30-րդ տարեդարձին ընդառաջ Հայաստանը դարձյալ կանգնած է ապագաղութացման անհրաժեշտության առաջ:
