Լուրեր
Թուրքիան մնաց միայնակ. Բունդեսթագի բանաձևից հետո Եվրոպայում շղթայական ռեակցիան շարունակվելու է
  • 17:30
  • 2016-06-12
  • Դիտումներ՝ *

«Առաջին լրատվական»-ը զրուցակիցն է ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիոտուտի տնօրեն, պ. գ. դ, պրոֆեսոր, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը:

– Պարոն Մելքոնյան, Գերմանիայի Բունդեսթագը՝ խորհրդարանը ընդունեց բանաձև Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին: Ի՞նչ նշանակություն ունի այս փաստաթուղթը, կարո՞ղ ենք սա համարել իսկապես ազդեցիկ բանաձև: Այն ուժեղ է իր ճանաչման փաստո՞վ, թե՞ բովանդակությամբ:

– Ես քանիցս առիթ եմ ունեցել ասելու, որ առանձնապես խանդավառ չեմ ճանաչման գործընթացը խթանելու հարցում, որովհետև այս վերջին 50 տարվա ընթացքում սա նշանակում է պայքար միայն ճանաչման ուղղությամբ, պայքար թուրքական մերժողականության դեմ, իհարկե սա շատ լավ է, բայց մյուս կողմից մեզ շեղում է մեր հիմնական պայքարի ուղղությունից, այն է՝ Ցեղասպանության դիմաց հատուցման հասնելու խնդիրը, և մասնավորապես խոսքը, իհարկե, նաև տարածքային հատուցմանն է վերաբերում: Բայց ինչ վերաբերում է մի քանի ճանաչման հանգամանքներին, օրինակ՝ 1995 թ. ապրիլի 14-ին ՌԴ-ի ընդունած բանաձևին, որտեղ գործածվում է Արևմտյան Հայաստան բառակապակցությունը, որտեղ ասվում է, որ հայերի հայրենիք Հայաստանում է տեղի ունեցել Ցեղասպանությունը, սա նշանակում է միանգամայն այլ հարթության վրա ճանաչում, որը հետագայում հատուցման տեսանկյունից որոշակի իրավական ուժ ունի, այսինքն՝ հայերին հայրենազրկել են, ՌԴ-ի այդ բանաձևը նման բովանդակություն ունի, Կիպրոսի բանաձը նույնպես նման ենթատեքստ ունի, և Հռոմի պապի կողմից ճանաչումը դարձյալ նոր հարթություն էր տեղափոխում բոլորիս, որովհետև 1,5 միլիարդանանոց կաթոլիկ աշխարհը փաստում էր Հայոց ցեղասպանության իրողությունը:

Եվ վերջապես երրորդը Գերմանիայի Դաշնության Բունդեսթագի ընդունած բանաձևն էր: Բոլորն ասել են, ես նունպես փաստում եմ այդ իրողությունը, որ, այո՛, Թուրքիայի՝ Օսմանյան կայսրության դաշնակից կայսերական Գերմանիայի իրավահաջորդ հանդիսացող ներկայիս Գերմանիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը միանգամայն փոխում է իրերի էությունը, և այսօր Թուրքիան մնում է իր հանցագործության հետ մեն-մենակ: Գերմանացիներն այնքան ուժ գտան իրենց մեջ, որ ոչ միայն ճանաչեցին հրեական Հոլոքոստը, այլև կանցլեր Կոնդրատ Ադենաուերից մինչև Անգելա Մերկել հատուցում են Իսրայելին և այսօր վեց-յոթ ծրագրեր են ֆինանսավորում Իսրայելում: Տարբեր հաշվարկների համաձայն՝ արդեն տրիլիոն դոլար գումար են ծախսել: Գերմանացիները այդքան հուշարձաններ են կանգնեցրել Գերմանիայի տարածքում, Ռայխստագի շենքից ոչ հեռու՝ Բրանդենբուրգյան դարպասների մոտ, կառուցել են հարյուրավոր քարաշեն հուշարձաններ՝ դրանով փորձելով յուրահատուկ ձևով հարգել հրեաների հիշատակը: Թուրքիայի կողմից միանգամայն այլ իրավիճակ է, և այս տեսանկյունից Բունդեսթագի բանաձևը նույնպես հարցերի էությունը արմատապես փոխեց՝ հօգուտ հայկական կողմի ճշմարտության, քանի որ եթե դաշնակից Գերմանիան փաստեց, որ եղել է Ցեղասպանություն, արդեն  Թուրքիան իսկապես մնաց մեն-մենակ այս պատմության դառը իրողությունների առջև:

– Այսինքն՝ Ձեր կարծիքով, հիմա Թուրքիայի համար ավելի դժվա՞ր կլինի ժխտել Ցեղասպանությունը:

– Դժվարի հետ մեկտեղ Թուրքիան արդեն վաղուց հայտնվել է ծիծաղելի վիճակում: Հայոց ցեղասպանության իրողությունը այնքան ակնհայտ է, որ Ցեղասպանության իրողությունը արտացոլվել է հեռավոր Արգենտիանյի, Ուրուգվայի, Ավստրալիայի արխիվներում, հատորներ են տպագրվել այդ երկրների արխիվներից, Էլ չեմ ասում գերմանական, ֆրանսիական, ռուսական, անգլիական, ամերիկյան և այլ արխիվներ, որոնք պատերազմի մասնակից երկրներ էին, բնականաբար շատ ավելի նյութեր կունենային: Եվ հիմա այս վիճակում ծիծաղելի դարձրած ժխտողական քաղաքականությունը շարունակելն արդեն զավեշտալի երևույթ է դարձել Թուրքիայի կողմից: Մյուս կողմից էլ, տարօրնակ բան կարող է ասեմ, եթե պնդեմ, որ ինձ ուրախացնող հանգամանք է, որովհետև այսօրվա Թուրքիան իր մերժողականությամբ դառնում է Օսմայան կայսրության իրավահաջորդը, որովհետև ոչ մեկի համար էլ գաղտնիք չէ, որ ժխտողականությունը նշանակում է Ցեղասպանության ուղղակի շարունակություն, դրսևորումներից մեկն է դա, և ժխտողականությունը ենթադրում է Ցեղասպանության քաղաքականության շարունակություն: Ոմանք պնդում են, թե գիտեք, Օսմանյան կայսրությունն իրենց հետ կապ չունի, բայց նրանք Օսմանյան կայսրության բոլորը մեղքերը վերցնում են իրենց վրա՝ շարունակելով այդ նույն ժխտողական քաղաքականությունը:

-Ժառանգում են այդ քաղաքականությունը:

-Իհարկե, միանգամայն ճիշտ եք, որ ժառանգորդ են, և շատ կարևոր է, որ գոյություն ունի 1968թ. նոյեմբերի 26-ի ՄԱԿ-ի ևս մեկ բանաձև, ի լրումն 1948-ի դեկտեմբերի 9-ի բանաձևի, որտեղ ասվում է, որ հաշվի առնելով Ցեղասպանության, որպես մարդկության դեմ ուղղված ամենամասշտաբային ռազմական, էթնիկ հողի վրա իրականացված հանցագործություն, վաղեմության ժամկետ չսահմանել: Եթե վաղեմության ժամկետ չի սահմանվում, նշանակում է իրավահաջորդը պատասխանատու է: Այսինքն՝ այս քաղաքականությամբ Էրդողանը Թուրքիային տանում է իրավահաջորդի ճանապարհով, և բնականաբար այսօրվա Թուրքիան է, որ պիտի հատուցի 1915-ի դիմաց:

-Բանաձևի ո՞ր կետերը կառանձնացնեք:

-Անշուշտ, Թուրքիայի կողմից Ցեղասպանություն իրականացրած քաղաքականության կասկածից վեր լինելու հանգամանքը: Այսինքն՝ բանաձևը տեղ չի թողնում, փաստվում է զանազան իրողություններով, նույնը նաև գերմանական արխիվներով, որ սա միանշանակ Ցեղասպանություն է: Երկրորդը՝ Գերմանիայի մեղսակցության խնդիրը. այսքան ժամանակ Գերմանիան, ունենալով մեղքի իր բաժինը, օրինակ՝ վեցնենք այսպես, Գերմանիայում հայտնի գեներալ Լիման ֆոն Սանդերսը գլխավոր խորհրդատուն էր Օսմանյան կայսրությունում և անընդհատ հանդիպումներ էր ունենում թուրքական ղեկավարության հետ: Շոյբներ-Ռիխտերը, որը Գերմանիայի փոխհյուպատոսն էր Էրզրումում, կամ դեսպան Վանգենհայմը, այս մարդկանց նամակները, զեկուցագրերը, որոնք դրվեցին շրջանառության մեջ, նույնիսկ Լեփսիուսի նման մարդը, որը տպագրեց «Գերմանիան և Հայաստանը» ժողովածուն, արտգործանախարարության, գուցե նաև իր ինչ-ինչ հանգամանքներից դրդապատճառներից ելնելով՝ որոշ փաստաթղթեր հանել էր, որտեղ Գերմանիայի մեղսակցությունը շատ հստակ նշվում էր: Բայց հիմա Գերմանիան արդեն պետական մակարդակով տեղ չի թողնում իր մեղսակցության և այդ նույն Շոյբներ-Ռիխտերը հետագայում պիտի Ադոլֆ Հիտլերի կողքին հայտնվեր, նրան պիտի հուշեր, թե ինչպես պիտի համակենտրոնացման ճամբարներ հիմնվեն և ինչպես պիտի էթնիկ հողի վրա մարդկանց բնաջնջեն: Այսինքն՝ գերմանական ազգը քաղաքակակրթական իմաստով այնքան վեր կանգնեց, որ իր մեջ ուժ գտնելով՝ իր մեղսակցության բաժինը մատնանշեց և փաստորեն մեղքի այնպիսի բաժին վերցրեց, որ Գերմանիայի՝ հայերի օգտին միջամտելու պարագայում կարող է Ցեղասպանության խնդիրը բացառվեր:

– Գերմանիան մեղսակից է այն առումով, որ տեղյակ է եղել, բայց չի կանխել հանցագործությունը, թե՞ ինչ-որ կերպ նաև ուղղակի մասնակցություն է ունեցել:

– Ցավոք սրտի, Օսմանյան կայսրությունը և Գերմանիան, միմյանց շահերը շոշափելիս, եկան ընդհանուր հայտարարի, որ թուրքական կողմի գլխավոր ցանկությունը՝ պանթուրքիզմի իրականացումը, որի ճանապարհին կանգնած է հայկական սեպը, փաստորեն ձեռնտու էր նաև կայսերական Գերմանիային: Եթե հայկական աշխատուժը օգտագործվում է Բեռլին-Բաղդաղ երկաթգծի վրա, իսկ բուն հայրենիքից հայրենազրկելով՝ հայությանը պիտի տեղափոխեն Սիրիայի անապատներ, Բեռլին-Բաղդադ երկաթգծի երկայնքով աշխատասեր հայությանը՝ մասնավորապես տղամարդկանց կարող են օգտագործել, և այս իմաստով Թուրքիայի ճնշումը, բնականաբար, Գերմանիայի վրա շատ մեծ էր: Եվ Գերմանիան ստիպված եղավ գնալ այդ համաձայնությանը դեպի գերմանական ռազմական խմբավորում նրան կողմնորոշելու առումով, և համերաշխվեց Թուրքիայի այդ հրեշավոր ծրագրի հետ: Այս է ամբողջ հարցը: Գերմանիայի շահը ուղղակիորեն Բեռլին-Բաղդադ երկաթգծի հարցում էր համընկնում, բայց ընդհանրապես՝ ոչ, որովհետև իհարկե, տրամաբանորեն հայերի բնաջնջումը չպետք է ելներ նրանց շահերից, և պատահական չէ՞ արդյոք, որ Թուրքիան առանց հաշվի առնելու Գերմանիայի շահերը՝ գարնանը ուղղակի զորքը շարժեց դեպի Բաքու, հանգամանք, որը չէր մտնում Եռյակ կամ Քառյակ դաշինքի ծրագրերի մեջ, Թուքիան չպիտի հասներ Բաքու, Գերմանիան պիտի հասներ Բաքու: Այստեղ Թուրքիան խախտեց ամբողջ այս համակարգի հետ պայմանավորվածությունը և ցույց տվեց, որ նա նույնիսկ Գերմանիայի հուսալի դաշնակիցը չէ:

– Հիմա գանք մեր ժամանակները. 100 տարի անց Գերմանիան կրկին ակտիվանում է տարածաշրջանում և հասկանալի է, որ սա զուտ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարց չէ, այլ պայմանավորված է ավելի գլոբալ խնդիրներով: Դուք ինչո՞վ եք բացատրում Գերմանիայի ակտիվությունը:

– Գաղտնիք չէ, որ աշխարհը (նկատի ունեմ հատկապես Արևմուտքը և Խորհրդային միությունը) ամեն ինչ արեց Երկրորդ աշխարհամարտից հետո նացիզմը Գերմանիայում խեղդելու կամ վերակենդանացումը բացառելու նպատակով, և հաջողվեց: Սա հանգեցրեց նրան, որ գերմանացիներն իրենց ինքնության, ազգային շահերի շատ դիրքերից նահանջեցին, այդ թվում նկատի ունեմ նաև Գերմանիայում ապրելու խնդիրը, Գերմանիան մասնատված պահելու հանգամանքը: Դա տևեց մինչև 80-ականների վերջը:  Գերմանացիները ինքնության առումով բավականաչափ կորցրել էին իրենց դիմագիծը և թուրքական հեղեղի կամ ընդհանրապես արևելյան ներգաղթյալների այս հոսքի պարագայում ինքնության խնդիրը գերմանացիների մոտ կամաց-կամաց եկավ օրակարգ, նրանց մոտ աշխատեց ինքնապաշտպանական բնազդը: Արևմուտքի նկատմամբ գերմանացիներն աշխատեցին զուսպ մնալ:

Հիմա եկավ մի պահ, երբ Արևմուտքը և Գերմանիան միասին ընդհանուր թշնամի ունեցան, որպիսին միգրանտների այդ հզոր բանակն է, ի դեմս հատկապես թուրքական միգրացիայի, և այստեղ Արևմուտքը կարծես աչք փակեց, որպեսզի մի փոքր ազգային զգացական շարժումները գան առաջին պլան և թույլ տրվեց, որպեսզի Գերմանիան կարողանա իր ներքին խնդիրները միգրանտների հանդեպ իրականացնել, մի բան, որ կա նաև Ֆրանսիայում, Անգլիայում և մյուս երկրներում: Այստեղ ընդհանուր ճակատ ձևավորվեց, և բնականաբար այդ տեսանկյունից նպաստավոր էր խնդիրը, որ անպայման ընդունվեր նման բանաձև: Իմ գործընկերներից մեկը՝ Յուրգեն Զարուսկին, որը նշանավոր պրոֆեսոր է, Հոլոքոստի մասնագետ, գերմանացի գիտնական, Մոսկվայում վերջերս Ռուսաստանի պատմաբանների միության 150-ամյակի տոնակատարության ժամանակ չափից ավելի ուրախացել էր Բունդեսթագի կողմից այս բանաձևի միաձայն անցնելու կապակցությամբ, ասում էր՝ ուրեմն երեք միլիոն թուրքերը Գերմանիայում ունեն ընդամենը մեկ ձայն (նկատի ուներ այդ մեկ դեմը), այն դեպքում, որ գիտենք, որ մեկ տասնյակի չափ Թուրքիայի նախկին քաղաքացիներ կային, որոնք կողմ էին քվեարկել այս բանաձևին: Սա արդեն հուշում է, որ Գերմանիայում, և ընդհանրապես Եվրոպայում բան է փոխվում: Ես համոզված եմ, որ շղթայական ռեակցիան շարունակվելու է: Ուշադրություն դարձրեք Հռոմի պապի կողմից անցյալ տարվա ապրիլի 12-ի Սուրբ պատարագից հետո ինչպես արձագանքեց Չեխիան, Սլովակիան ընդունել է Ցեղասպանությունը, բայց Չեխիան չի ընդունել, ընդունել է արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի մակարդակով և հիմա, հենց օրերս, այս ընդունումից հետո Չեխիայի նախագահը հայտարարեց, որ հայրենիք վերադառնալուց հետո օրակարգ կմտցնի Հայոց Ցեղասպանության ճանաչման հարցը:

Ցեղասպանության ճամաչման գործընթացը փոխել է իր էությունը, բնույթը մի քանի հարթության վրա: Նախկինում զուտ ճանաչման կամ հայտարարությունների տեսքով էր, իսկ հիմա Լիտվայի նման երկիրը կամ Սլովակիան, Բոլիվիան ճանաչում են Ցեղասպանությունը, որտեղ հզոր հայկական համայնքներ չկան: Սա արդեն խոսում է այն մասին, որ սա համամարդկային երևույթ է, և մարդիկ խոսում են ոչ միայն հայերի Ցեղասպանության, այլ խոսում են քրիստոնյաների Ցեղասպանության, Օսմանյան կայսրության՝ որպես ցեղասպան երկրի բնույթի մասին: Ուշադրություն դարձրեք, որ երբ մենք, պարփակված միայն հայկական խնդրի մեջ, խոսում էինք Հայոց ցեղասպանության մասին, աշխարհն այնքան էլ չէր հասկանում, իսկ երբ որ խոսում ես Պոնտոսի հույների, ասորիների մասին, սա արդեն միանգամայն էությունը փոխում է, և սա նույն երևույթն է, ինչ հետո պիտի տեղի ունենար Հոլոքոստի պարագայում, որովհետև Հոլոքոստը միայն հրեա ժողովրդի դեմ չի ուղղված, սա մատնանշում են հրեա ցեղասպանագետները, որ մարդկությունն էր ֆաշիզմի թիրախը, առաջին հերթին՝ հրեաները: ահա այդպես էլ Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ էր. քրիստոնյա աշխարհն էր երիտթուրքերի թիրախը, հատկապես հայ ժողովուրդը:

– Հայկական հարցն ի սկզբանե եղել է միջոց Օսմանյան կայսրության նկատմամբ ճնշում գործադրելու համար: Այս առումով ինչ-որ բան փոխվե՞լ է 1877-78 թթ. ի վեր, երբ հայկական հարցը մտավ միջազգային օրակարգ: Հիմա՞ էլ է նույն վիճակը:

-Ցավոք սրտի, այո՛, հիմա էլ է այդպես, սա այն եզակի հարցերից մեկն է, որ Ռուսաստանի և Արևմուտքի շահերը համընկնում են, Ռուսաստանի և Արևմուտքի շահերը համընկնում են քրդական խնդրում, բոլորի կիզակետը Թուրքիան է: Տեսեք՝ ինչ տարօրինակ բան է տեղի ունենում. ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրները ձեռնոց են նետում Թուրքիային, ամերիկյան պետական գործիչներ, տաչբեր հարթությունների վրա եղանակ ստեղծող անձինք, ողջունում են Գերմանիայի Բունդեսթագի որոշումը:

-Սա Թուրքիային զսպելու ինչ որ միջո՞ց է:

-Թուրքիան, հրաժարվելով քեմալիզմի սկզբունքներից, սկսեց շեղվել դեպի իսլամ՝ ենթադրելով, որ իսլամը կօգտագործի որպես գործոն, Արևելքը՝ մասնավորապես արաբական աշխարհը, նաև Իրանը հակադրված են Արևմուտքին՝ Միացյալ Նահանգներին, և այս ուժերի առաջնորդ դառնալով՝ Թուրքիան կարծում էր, որ պանիսլամիզմի փտած գաղափարները կբերի նաև օրակարգ և դրանով կկարծի, թե ինքը եղանակ ստեղծող կդառնա այս տարածաշրջանում: Երբ  Էրդողանը խոսում է Արևմուտքի հետ, ուշադրություն դարձրեք՝ «է՜յ, Ամերիկա», «է՜յ Գերմանիա», այս ոճով է խոսում, իր ոճն է սա, այսինքն՝ իր դաշնակիցներին ձեռնոց է նետում՝ կարծելով, թե ինքը եղանակ է ստեղծում տարածաշրջանում, իր կարիքն ունեն և իրեն պիտի ներեն: Բայց եկել է այն ժամանակը, որ ո՛չ Արևմուտքը, ո՛չ Ռուսաստանը չեն ուզում ներել Թուրքիային: Թուրքիայի տրոհումը տրամաբանորեն մեծ տերությունների օրակարգում պետք է լինի, ինչպես կար 19-րդ դարի կեսերին՝ «հիվանդ մարդը Ղրիմի պատերազմի շրջանում»,  կամ Սայքս-Պիկոյի համաձայնագրով 1916 թ.,  1920թ. Սևրի դաշնագրով: Այսօր էլ նորից կա Արևմուտքի և Ռուսաստանի ծրագրերում, երբ նույն Էդողանը հստակ ասում է՝ մենք այդպես էլ չենք հասկանում, թե ինչու է մեր դաշնակից Ամերիկան օժանդակում քրդերին:

Իսկ ինչ վերաբերում է Ռուսաստանին, Թուրքիան բացահայտ հայտարարեց, որ Ռուսաստանը նույնիսկ ծանր զենքի տեսակներ է մատակարարում քրդերին, ինքը չի զարմանում, որովհետև արդեն Ռուսաստանին դիտարկում է որպես թշնամի երկիր: Այսինքն՝ Էրդողանի, հետո էլ գուցե Դավութօղլուի ծրագիրն էր՝ «զրո պրոբլեմներ հարևանների հետ»: Այս բանաձևը լրիվ փուչ դուրս եկավ, այդ քաղաքականությունը ձախողվեց և ստացվեց 100 տոկոս խնդիրներ հարևանների հետ, նույնիսկ եթե Վրաստանի հետ նորմալ հարաբերություններ ունեին, հիմա մենք զգում ենք, որ մեր վրացի գործընկերները սկսել են իրենց աշխատություններում ավելի հաճախակի խոսել այն մասին, որ Թուրքիան մինչև 10 000 քառ/կմ տարածք է իրենցից խլել, դպրոցական դասագրքերում է դա ամրագրված, և թուրքական ագրեսիան ամբոջ Աջարիայի և ինչու չէ նաև ամբողջ Վրաստանի նկատմամբ, օրեցօր գնալով աճում է և որոշ տվյալների համաձայն թյուրքալեզու տարրի տեսակարար կշիռը այնքան է մեծացել, որ կազմել է 600 000 մարդ՝ Վրաստանի տարածքում, այսինքն՝ բոլոր հարևանների հետ նա ունի խնդիրներ:

-Հ իմա այս իրադարձությունների համապատկերում ինչ-որ նոր իրավիճա՞կ եք կանխատեսում տարածաշրջանում:

-Ես այդ իրավիճակի փոփոխությունը ենթադրում էի մեկ տասնամյակ առաջ: Ես այս մասին խոսել եմ 2003 թվականից, և շատ ուրախ եմ, որ այսօր քրդական գործոնի՝ հարևանների հետ ունեցած հարաբերությունների սրման պայմաններում Թուրքիայի փլուզման խնդիրը դառնում է օրակարգի հարց, հանգամանք, որն աշխարհը լավ գիտակցում է և պատրաստվում է դրան: Այլ հարց է, թե մենք հավուր պատշաճի պատրաստվո՞ւմ ենք դրան, թե՞ ոչ: Ես կարծում եմ, որ դեռ ոչ, բայց այդ ուղղությամբ աշխատանքներ կատարվում են:

Պարոն Մելքոնյան, Բունդեսթագը բանաձևում կարևորում է Թուրքիայի և Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորումը: Սրա մասին ի՞նչ կասեք:

-Այդ խնդիրը, ցավոք սրտի, մեր գերմանացի գործընկերները միշտ շոշափել են: Անցած տարի ես Գերմանիայում՝ «Lepsius house»-ում (Լեփսիուսի անունով հայագիտական, ցեղասպանագիտական կենտրոն Պոտսդամ քաղաքում) հերթական գիտաժողովին էի, և մեր գերմանացի գործընկերները մատնանշում էին, որ ելքը պետք է գտնենք երկխոսության մեջ: Բայց ես ասում էի՝ դուք, որ երկխոսության մեջ եք հրեաների հետ, դուք մեղայականով եք հանդես եկել, մեղանչել եք, դրա համար այդ երկխոսությունը ստացվել է: Մեր պարագան միանգամայն այլ է: Հիմա այդ շունչը, ոգին, որ պետք է երկխոսել, դեռ կա: Եթե եկխոսելը հասցեագրված է Թուրքիային, ինձ համար հասկանալի է, բայց երբ թուրքական կողմը հասնում է այնտեղ, որ սկսում է մեզ մեղադրել Ցեղասպանության մեջ, նման պայմաններում երկխոսություն չի կարող լինել: Խնդրեմ՝ տեսաք ինչ ելք ունեցան Ցյուրիխյան արձանագրություները: Ժամանակին ասում էինք, որ դրանք ձախողվելու են, մարդիկ չէին հավատում, ասում էինք, որ նախապայմաններ կան սրանց մեջ և սրանք հստակ ներկայացնում են Թուրքիայի շահերը և հակահայկական բնույթ ունեն: Կյանքը ցույցը տվեց, որ դա այդպես է, և այդ ոգով, կարծում եմ, շարունակել հնարավոր չէ: Բնականաբար, դժվար է համերաշխվել այս կետերի հետ: Մենք կողմ ենք երկխոսությանը, բայց առանց նախապայամնների, Ցեղասպանությունը՝ մեր նախապայմանը որպես իրողություն ընդունելու պարագայում, որպես իրողություն դիտարկելով այն, դրա հետևանքները վերացնելու հարցի շուրջ մենք պատրաստ ենք նրանց հետ բանավիճել, իսկ թե եղել է, թե ոչ, դա արդեն անընդունելի է, որովհետև հրեական Հոլոքոստի պարագան վերցրեք, երբևէ հրեական կողմը նման զիջման չի գնացել գերմանացիներին, որովհետև եղել են գերմանացիների կողմից մարդիկ, որոնք մինչև հիմա ասում են, որ համակենտրոնացման ճամբարներում մարդկանց գազախցիկներում խեղդելու հանգամանքը, ատամները հանել, մազեր և այլն, չի եղել նման բան, ժխտողներ կան, բայց հրեաները բացարձակապես ընթացք չեն տվել նման օրակարգով բանավեճերին և գերմանացիների հետ միայն բանավիճել են հրեական Հոլոքոստը ճանաչելու պարագայում: Մեր կողմից ևս դա պետք է միանշանակ լինի այդպիսին, մեր մոտեցումը եղել և մնում է դա՝ Ցեղասպանությունը իրողություն է, որի հետևանքների վերացման շուրջ մենք պատրաստ ենք բանավիճել:

-Ցեղասպանության ճանաչումը ենթադրո՞ւմ է իրավական լուծում:

-Շատ տեղին հարց է, բայց նայած, թե այդ իրավական հարցերն ինչ բովանդուկություն ունեն: Օրինակ, Ֆրանսիան ճանաչում է հայերի Ցեղասպանությունը (երկու բանաձև են ընդունել 2000-2001թթ-ին), դատապարտում է 1915թ. Հայոց ցեղասպանությունը: Վերջացավ: Մեր բարեկամ Ֆրանսիան ընդամենը մեկ նախադասությամբ դատապարտում է Ցեղասպանությունը: Ի՞նչ հանգամանքներում է տեղի ունեցել, որտե՞ղ է տեղի ունեցել, ի՞նչ նպատակով է իրականացվել, սրա մասին խոսք չկա: Շատ ցավալի է: Մեր հայրենակից Պատրիկ Դեվեջյանը, որ խորհրդարանի ադամ է, բաց տեքստով լայն նախագիծ էր առաջարկել, որտեղ նշվում էր՝ դատապարտել հայերի Ցեղասպանությունը Արևմտյան Հայաստանում: Ֆրանսիացի պատգամավորներն անմիջապես զգուշացան, պատասխանատվության բեռ չվերցրին իրենց վրա և Արևմտյան Հայաստան բառերը շատ սահուն հանեցին, թողեցին միայն այդ նախադասությունը: Եթե այդ ճանաչումները լինեն Ռուսաստանի Դաշնության, Կիպրոսի, մի փոքր նաև Սլովակիայի և նաև Գերմանիայի Բունդեսթագի ճանաչման մակարդակով՝ որպես իրավական փաստաթուղթ, սրանք հետագա հատուցման հասնելու իմաստով բավականին զորեղ փաստաթղթեր կլինեն: Հայրենիքն ենք կորցրել, նաև հայրենազրկվել ենք, պատրիոցիդ է եղել, ուրեմն հատուցումը պետք է լինի նաև տարածքային տեսքով:

 

Արամ Սարգսյան

 

  • Դիտումներ՝ *